tag:blogger.com,1999:blog-40464293299665227012011-07-08T00:24:44.726-07:00नेपाली साहित्य लेखनमा उपन्यासकार देश सुब्बाव्दारा प्रतिपादित भयवादfearismhttp://www.blogger.com/profile/03999803993775074898noreply@blogger.comBlogger281100tag:blogger.com,1999:blog-4046429329966522701.post-823288715775337152010-09-16T03:07:00.000-07:002010-09-16T03:07:41.388-07:00जताततै डिप्रेसन<br /><br /><br />रामकृष्ण शर्मा -नाम परविर्तन) आफ्नो व्यवसायमा सफल थिए। तर, केही वर्षयता उनी निराश र विरक्त हुनथाले। खानामा अरुचि हुने मात्रै होइन, निद्रा नलाग्ने, लागिहाले डरलाग्दा सपना देखिने र जहिले पनि सुतिरहन मन लागे पनि निद्रा नपुगेजस्तो हुन थाल्यो उनलाई। बिनाकारण मुटुको ढुकढुकी बढ्नेदेखि त्यसै डर लाग्ने र शरीर थाकेको/गलेको जस्तो महसुस हुनेसम्मको समस्या झेल्नुपर्यो शर्माले। टाउको भारी हुने, शरीर झमझमाउने, पोल्ने तथा बिनापरश्रिम पसिना आउने लक्षणले ग्रस्त हुन थाले उनी। <br /><br />सबैसँग रमाइलो गर्ने बानीका उनी एकाएक टोलाउने र सोचिरहने गर्न थाले। पहिलेका सामाजिक व्यक्ति विस्तारै एक्लै बस्न रुचाउँदै गए, जसले गर्दा उनी परविार तथा समाजबाट एक्लिँदै गए। उनमा अरूप्रति शंका एवं अविश्वास गर्ने स्वभाव पनि बढ्दै गयो र अरूले आफ्नो कुरा काटेको वा षड्यन्त्रका लागि पिछा गरेको आभास हुन थाल्यो। सामाजिक कार्यमा जान मन नलाग्ने भएपछि उनको मित्रमण्डली साँघुरँिदै गयो। घरभित्र पनि उनले अरूको वास्ता गर्न छाडे। उनमा झर्किने तथा सानो कुरालाई पनि तीलको ताड बनाउने बानी भयो। गीत सुन्ने, फिल्म हेर्ने, पुस्तक पढ्ने, भ्रमण गर्ने, जमघट गर्ने उनका रुचिहरू अरुचिमा परविर्तन भए। उनमा यौनसम्पर्क गर्ने इच्छा घट्यो भने यौन क्षमतामा शिथिलता आउने तथा बारम्बार दिक्क लागिरहने हुन थाल्यो। लगातारको बेचैनी, निराशा तथा एक्लोपनका कारण उनले रक्सी, चुरोट तथा लागूपदार्थ सेवन गर्न सुरु गरे। <br /><br /><br /><br />शर्माले आफूलाई चारैतर्फबाट समस्याले घेरेको महसुस गर्न थाले। उनीभित्र यस्तो जीवन बाँच्नुभन्दा मर्नु बेश भन्ने भावना जागृत हुन थाल्यो। त्यसपछि उनी आत्महत्याको योजना बनाउन थाले। त्यसो त उनी उपचारका लागि अस्पताल, क्लिनिक, धामीझाँक्री आदि ठाउँमा नगएका पनि होइनन्। उनले रगत, एक्स-रे, अल्ट्रासाउन्ड, सीटीस्क्यान, एमआरआईलगायत सबै परीक्षण पनि गरे। तर, उनको रोग पत्ता लागेन। एक जना चिकित्सकले उनलाई मानसिक अस्पताल वा मानसिक रोग विशेषज्ञकहाँ जान सल्लाह दिए। त्यसपछि उनमा चिकित्सकप्रतिको विश्वास पनि समाप्त भयो। किनभने, उनको विचारमा आफूलाई मानसिक रोग लागेको होइन। "म बहुलाएको छु र मानसिक विशेषज्ञलाई देखाउने ?" उनी निकै आक्रोशित भए। अपमानित महसुस गरे।<br /><br /><br /><br />रामकृष्ण त हाम्रो समाजका प्रतिनिधि पात्र मात्र हुन्। आजको आधुनिक एवं प्रतिस्पर्धी युगमा 'डिप्रेसन' -अवसाद) सर्वत्र फैलिएको समस्या हो। बिहानदेखि रातीसम्म प्रत्येक मान्छेले प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष तनाव झेलिरहेको हुन्छ। आर्थिक समस्या, बेरोजगारीको समस्या, आवश्यकता र उपलब्धिबीचको दूरी, प्रतिस्पर्धा, महत्त्वाकांक्षा, प्रदूषण आदि दर्जनौँ तनावलाई सामान्यीकरण तथा व्यवस्थापन गर्न नसक्दा मान्छे डिप्रेसनको जालोमा फस्छ। <br /><br /><br />विश्वमा ३४ करोड मानिस डिप्रेसनको सिकार भएका छन्। गरबि तथा विकासोन्मुख राष्ट्रमा भन्दा विकसित राष्ट्रमा, गाउँभन्दा सहरमा, अशिक्षितभन्दा शिक्षित समूहमा तथा द्वन्द्वग्रस्त मुलुकहरूमा डिप्रेसनको मात्रा बढ्दो छ। अमेरकिाजस्तो विकसित राष्ट्रमा त वाषिर्क दुई करोडभन्दा बढी मानिस डिप्रेसनको सिकार भइरहेका छन्। युरोप, अस्ट्रेलिया, अपि<br />mका तथा एसियामा पनि डिप्रेसनको प्रभाव अत्यधिक रहेको छ। नेसनल इन्स्िटच्युट अफ मेन्टल हेल्थ अमेरकिाको तथ्यांक अनुसार, अमेरकिी प्रत्येक चार जना प्रौढहरूमध्ये एक जना डिप्रेसनले ग्रस्त छन्। त्यस्तै, दीर्घ डिप्रेसन भएकामध्ये १५ प्रतिशतले आत्महत्या गर्छन् भने महिलामा आत्महत्या यसको दुई गुणा बढी पाइएको छ। एक अध्ययन अनुसार, पाकिस्तानको सहरी क्षेत्रमा ४५.९ प्रतिशत, बंगलादेशको ग्रामीण क्षेत्रमा २९ प्रतिशत, भारतमा १५.१ देखि २५ प्रतिशत तथा नेपालमा ३० प्रतिशतमा कुनै न कुनै रूपको डिप्रेसन छ। <br /><br /><br />हाम्रै पाटनस्िथत मानसिक अस्पतालमा आउने बिरामीहरूमध्ये ३० देखि ४० प्रतिशत डिप्रेसनका बिरामी हुन्छन्। त्यस्तै, आम्दा नेपालले गरेको सर्वेक्षण अनुसार, २५ प्रतिशत भुटानी शरणार्थीहरू डिप्रेसनले ग्रस्त छन्। अर्को अध्ययन अनुसार, खाडी मुलुकमा काम गर्न जाने महिलाहरूमध्ये ५७ प्रतिशत डिप्रेसनका रोगी छन्।<br /><br /><br />लुकाउन खोजिने र प्रयोगशाला वा अन्य माध्यमबाट पत्ता नलाग्ने रोग भएकाले कति जनसंख्या डिप्रेसनबाट पीडित छ भन्ने खुट्याउनु गाह्रो छ। डिप्रेसनको बिरामीमा मानसिकभन्दा शारीरकि लक्ष्ाण देखिने भएकाले जनसंख्याको ठूलो हिस्सालाई तथ्यांकले समेट्न सकेको छैन। मानसिक रोग भन्नाले बौलाहपन बुझ्ने अल्पज्ञानका कारण मानिस यस रोगको पीडा लुकाउन बाध्य छन्। यसै कारणले पनि उनीहरूका रोगको निदान र उपचारबाट वञ्चित छन्। डिप्रेसनका अधिकांश बिरामीहरू आफूलाई मानसिक रोगी ठान्दैनन् र मानसिक रोग विशेषज्ञ वा मानसिक अस्पतालमा जान रुचाउँदैनन्। धामी, झाँक्री तथा जान्नेहरूको शरणमा पर्नु यसको मनोवैज्ञानिक पाटो हो।<br /><br /><br /><br />डिप्रेसनले आशा, शक्ति र क्षमतालाई ध्वस्त पार्छ। जसले गर्दा प्रभावित व्यक्तिलाई असहाय, निराश, रसि, डर, ग्लानि तथा दिक्दारीले प्रताडित गर्छ। उसले जीवनमा आशाका कुनै किरणहरू पनि देख्दैन। उसलाई आफ्नो जीवन निरर्थक लाग्छ। डिप्रेसनको बादलले छोपेपछि नकारात्मक तथा निराशावादी सोचले पीडाबाट मुक्ति पाउन मानिसले आत्महत्यासम्मको बाटो रोज्छ। जब ऊ आफैँद्वारा सिर्जित समस्याको जालोभित्र फस्छ, त्यसपछि आत्महत्याबाहेक कुनै विकल्प देख्दैन। मनोविज्ञानका अनुसार, आत्महत्या गर्न खोज्ने अधिकांश मान्छेहरू मर्न चाहँदैनन्, केवल पीडाबाट मुक्ति चाहन्छन्।<br /><br /><br /><br />डिप्रेसन अरू रोगजस्तै निको हुने रोग हो। तसर्थ, सम्बन्धित चिकित्सकको परामर्श अनुसार नियमित रूपमा औषधी सेवन गर्नुपर्छ। तर, डिप्रेसन औषधीले मात्र उन्मूलन हुने रोग होइन। यसका लागि सकारात्मक सोच र लामो समयसम्म औषधी उपचार गर्ने प्रतिबद्धता चाहिन्छ। डिप्रेसन मानवीय संवेदनासँग जोडिएको रोग भएकाले परविार, मित्रवर्ग तथा समाजबाट मनोवैज्ञानिक 'सपोर्ट' आवश्यक पर्छ। डिप्रेसनले व्यक्तिको शारीरकि, मानसिक तथा काम गर्ने क्ष्ामतामा समेत असर गर्ने भएकाले यसको परोक्ष असर परविार, समाज तथा राष्ट्रले नै बेहोर्नुपर्छ। त्यसैले, डिप्रेसनको असरलाई व्यक्तिगत, पारविारकि, सामाजिक तथा राष्ट्रिय अर्थतन्त्रसँग पनि जोड्ने गरन्िछ। <br /><br /><br />कारण अनेक<br /><br />एक्लोपना<br /><br />पारिवारिक तथा सामाजिक सहयोग/सुरक्षाको अभाव<br /><br />तात्कालिक तनावयुक्त अनुभव<br /><br />वंशाणुगत<br /><br /><br />वैवाहिक, प्रेमलगायत सम्बन्धमा समस्या<br /><br />आर्थिक तनाव<br /><br /><br />बाल्यकालमा चोटपटक वा दुव्र्यसन <br /><br />रक्सी, चुरोट तथा लागूपदार्थ दुव्र्यसन<br /><br />बेरोजगारी वा अल्परोजगारी<br /><br /><br />स्वास्थ्य समस्या वा दीर्घरोग<br /><br /><br /><br />असीमित महत्त्वाकांक्षा<br /><br /><br /><br />औषधीको पाश्र्वप्रभाव<br /><br /><br /><br />द्वन्द्व एवं अस्थिर परिवेश <br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br />लक्षण <br /><br /><br /><br />िनिरन्तर उदास, बेचैनी र संवेदनहीन मनस्थिति ।<br /><br /><br /><br />िदैनिक क्रियाकलापमा अरुचि ।<br /><br /><br /><br />िनकारात्मक तरिकाले कुरा गर्ने ।<br /><br /><br /><br />सिाथी र परिवारसँग अलग हुने ।<br /><br /><br /><br />िआलोचनात्मक मुडी हुने ।<br /><br /><br /><br />सिुत्ने र खाने बानीमा परिवर्तन ।<br /><br /><br /><br />िथाकेको, गलेको, शक्तिहीन हुने ।<br /><br /><br /><br />पिटकपटक दुखेको, पोलेकोजस्ता धेरै समस्याहरू सुनाइरहने ।<br /><br /><br /><br />िपढाइ तथा काममा ह्रासोन्मुख अवस्था ।<br /><br /><br /><br />रिक्सी, चुरोट, लागूऔषध वा लागूपदार्थ खान सुरु गर्ने ।<br /><br /><br /><br />अिात्मबल तथा अरूप्रतिको विश्वासमा कमी आदि ।<br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br />उपचार<br /><br /><br /><br />ििडप्रेसनबाट छुट्कारा पाउन खानपिन तथा जीवनशैलीमा परिवर्तन एवं व्यवस्थापन गर्नु जरुरी छ ।<br /><br /><br /><br />सिकारात्मक सोच र आशावादी दृष्टिकोण राख्ने ।<br /><br /><br /><br />ििनयमित शारीरिक अभ्यास गर्ने ।<br /><br /><br /><br />यिोगा, मेडिटेसन, गीतश्रवण, प्रवचन श्रवण आदि गर्ने ।<br /><br /><br /><br />निकारात्मक चुनौतीको सामना गर्ने ।<br /><br /><br /><br />अिाराम र मनोरञ्जनमा पर्याप्त ध्यान दिने ।<br /><br /><br /><br />पिरिवार, साथी तथा समाजसँग घुलमिल भइरहने ।<br /><br /><br /><br />सिकारात्मक र सहयोगी साथीहरूसँग समस्या राख्ने ।<br /><br /><br /><br />अिाफूलाई व्यस्त राख्ने ।<br /><br /><br /><br />दिैनिक आठ घन्टा सुत्ने ।<br /><br /><br /><br />दिैनिक प्रातःभ्रमण तथा सौर्यकिरणमा बस्ने ।<br /><br /><br /><br />तिनावको कारण खोजी त्यसबाट मुक्त हुने ।<br /><br /><br /><br />बिढी प्रतिस्पर्धी तथा महत्त्वाकांक्षी नहुने ।<br /><br /><br /><br />सिमयको तालिका अनुसार चल्ने, जसले गर्दा अनावश्यक धपेडी <br /><br /><br /><br />नहोस् ।<br /><br /><br /><br />स्िवस्थ भोजन तालिका अनुसार सेवन गर्ने ।<br /><br /><br /><br />अिाफ्नो शरीर र मनलाई माया गर्ने, स्याहार गर्ने ।<br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br />डिप्रेसनका बिरामीका प्रमुख तीन असन्तुष्टिहरू<br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br />जसले पनि चिन्ता नगर्नु, मनको बाघले खाएको भन्छन्, चिन्ता वा तनाव कसैले रहर गरेर भित्र्याएको हुँदैन र आजदेखि चिन्ता, तनाव छोड्छु भनेर छोडिने पनि होइन । तसर्थ, डिप्रेसनका बिरामीलाई उपदेश दिनुको साटो उसको चिन्ता वा तनाव समाधानको पहल गर्नुपर्छ ।<br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br />डिप्रेसनका बिरामीभित्र भावनाहरू प्रशस्त हुन्छन् । उनीहरू सुरुदेखि हालसम्मको सबै कुरा डाक्टरलाई सुनाउन चाहन्छन् । व्यस्तताका कारण वा रोग पत्ता लगाइसकेकाले डाक्टरलाई सबै कुरा सुन्न जरुरी नहुन सक्छ तर बिरामीको मनोविज्ञानका लागि डाक्टर-बिरामीबीच प्रशस्त अन्तरक्रिया हुनु जरुरी छ ।<br />प्रेसन निको गर्ने औषधीले केही समय निद्रा बढी लाग्ने, मुख सुक्ने, झुम्म पार्न सक्छ । ती पाश्र्वप्रभावहरू केही सातामै <br /><br /><br />हराउँछन् । तसर्थ, पूरा निको नहुन्जेल चिकित्सकको परामर्शलाई अक्षरशः पालना गर्नुपर्छ ।<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4046429329966522701-82328871577533715?l=fearism2.blogspot.com' alt='' /></div>fearismhttp://www.blogger.com/profile/03999803993775074898noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4046429329966522701.post-88770479384956962262008-06-29T02:04:00.000-07:002008-06-29T02:05:26.882-07:00<div align="justify"><span style="font-size:85%;"><br />जीवन-चेतना-ज्ञान-भय-भयवाद<br />सामान्यतया मान्छे जन्मेपछि उसको जीवन बन्दछ । भ्रुममा भएको बच्चा, त्योभन्दा अगाडि जाँदा जीवनको बारेमा व्याख्या गर्न जटिल हुने भएकोले जन्मेपछिको बिन्दूबाट जीवन भन्न सजिलो हुन्छ । त्यसैले "जन्मेपछि मरिन्छ" भन्ने वाक्य चलनचल्तीमा छ । अर्को अर्थमा जन्म र मृत्युको बीचको अवधि, दुरीलाई जीवन भनेर बुझन सकिन्छ । यस अवधिमा मान्छे जन्मिन्छ, हुर्किन्छ र मर्छ । हामी यसलाई उमेरसँग पनि मिलान गर्र्छौ । मान्छे मात्र होइन, सबै सजीव वस्तुहरूको जीवन हुन्छ । सबै जीवन र जगत मान्छेमा सापेक्षित हुने भएकोले यहाँ मान्छेको जीवनको चर्चा गरिरहेका छौँ । जीवनको अवधिमा उसलाई विभिन्न वस्तुहरूको आवश्यकता पर्दछ । उदाहरणको लागि आफन्त, समाज, भाषालिपि, सँस्कार, देश, धर्म, सम्पत्ति, सिद्धान्त, विचार हावापानी, प्रकाश, खानेकुरा, लगाउने कुरा आदिइत्यादि । जीवनलाई बाहिरी तत्व र भित्री तत्वले प्रभाव पारिरहेको हुन्छ । भौतिक शरीर बन्न विभिन्न प्रक्रिया पुरा भएको हुन्छ । शरीरमा बहुचेतना, बहुइन्द्रिय हुन्छन् । जीवनमा जहिलेपनि चेतनाको मात्रा घटबढ भैरहन्छ । चेतनाले चेतना गर्ने वस्तु/विषयसित फ्युजन गरेपछि भय पैदा हुन्छ । आन्तरिक द्वन्दबाट बनेको निर्ण्र् बाहिरी द्वन्द गर्दा भय बन्दैजान्छन् । चेतनाले निर्देशित गरेपछि भौतिक शरीरले पालना गर्दैजान्छ । मान्छेको जीवनमा काम, क्रोध, माया, मोह, सन्तुष्टि, शंका, भ्रम, रहर, मनोरञ्जन, प्रेम इत्यादि धेरै कुरा हुन्छन् ।<br />जन्मिन्दा मान्छे एक्लै जन्मिएको हुन्छ । एक्लो जीवन नै जीवन हो । समाज, देश, भाषालिपि, धर्मसँस्कार, सिद्धान्त, विचार, आफन्त उसका पुरक हुन् । त्यसैले जीवन भन्नाले मान्छे जन्मिनु मात्रै हुँदैन, ऊ र उसको वरिपरिका सम्बन्धित वस्तु, सुख, दुःख, रोग, समस्या, चिन्ता, डर, शंका, भ्रम सबै जीवन हुन् । ऊ सुविधा, सम्पन्नता, सहजत सबै आफ्नो पक्षमा पार्न चाहान्छ । त्यसैले यो संसारमा जीवन, प्राकृतिक रूपमा पैदा भैसकेपछि चेतनाको विकाससँगै भय पैदा हुन थाल्दछ । अर्को अर्थमा चेतनाको मुन्तिर छायाँको रूपमा भय बसिरहेको हुन्छ । त्यसैले चेतनाका प्रत्येक कार्य आन्तरिक रूपमा भयबाट सञ्चालन हुन्छन् -तर कति देखिने हुन्छन् कति नदेखिने । भन्नुको अर्थ मान्छेको चेतनामा आन्तरिक द्वन्द हुन्छ र त्यो द्वन्द कुनै वस्तुसँग साक्षात भएपछि त्यस वस्तु बारे ज्ञान हुन्छ र भय पैदा हुन थाल्दछ । यही भयबाट वास्तविक जीवनको शुभारम्भ हुन्छ । जीवन-चेतना-ज्ञान-भय-भयवाद यसरी यसको सुत्र बन्दछ । </span></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4046429329966522701-8877047938495696226?l=fearism2.blogspot.com' alt='' /></div>fearismhttp://www.blogger.com/profile/03999803993775074898noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4046429329966522701.post-21234553358351192732008-06-01T20:23:00.001-07:002008-06-01T20:24:16.261-07:00<a href="http://1.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SENnwaLGGgI/AAAAAAAAAHo/8mqlyvWCaBA/s1600-h/P24.jpg"><img id="BLOGGER_PHOTO_ID_5207119675527666178" style="CURSOR: hand" height="215" alt="" src="http://1.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SENnwaLGGgI/AAAAAAAAAHo/8mqlyvWCaBA/s400/P24.jpg" width="437" border="0" /></a><br /><div align="justify">नेपाली साहित्यमा सशक्त भूमिका बनाउँदै आएको कान्छो आन्दोलन विशेष रंगवादले इश्वरलाई एउटा रंग देखे, जीवन र जगत अर्को रङग देखें । वास्तवमा जीवन र जगत सबै रङ्गहरूले भरिएको छ । निलो, रातो, पहेलो भन्नु र जीवन जगत भन्नु सबै धारणाका रङगहरू हुन् । विशेष रङ्गवादले उठाएका रङ्गवादी विचारले जताततै "रंगै रंगको भीर अथवा भीरै भीरको रंग" देख्छ । भौतिक र अभौतिक सबै रंगवादी आँखाले रंगै रंग देख्छ । रंग भन्नु लीला लेखनको धारणा, भ्रम, वित्था र लीला कै पयार्यवाची हुन सक्छ । दया, माया, संवेदनालाई पनि रंग देख्छ । जति पनि रंग छन् चाहे त्यो भावनाको रंग होस या आवरणको सबै आवरणको सुन्दर ढाँचामा छन् । यसले जता ततै ढाकिदिन्छ तर चेतनशील प्राणीको चेतनाका संवेदनाहरूलाई र्स्पर्श गर्नबाट टाढा भाग्छ । जति पनि आवरणका रंगहरू छन्, ती सबै रंगलाई एकमुष्ट कालो रंगले छोप्न सक्छ । वास्तविक रूपमा भएको यो कालो रंग विज्ञानको मूल रंगमा पर्दैन । तर यो कालो रंग रंगहरूको माउ हो । टन्न घाम लागेको दिनमा बाहिरी उज्यालोलाई नियालेर हेर्दा कालो देखिन्छ । ती रंगहरूलाई गहिरिएर हेर्‍यो भने कालो रंग देखापर्छ । यसैले रंगहरूलाई कालोले छोपेर राखेको हुन्छ ।<br />माथिको चित्र नं. २४ मा तीनवटा वृत देखाइएको छ । सबैभन्दा भित्र रातो, निलो, पहेलो रंग छन् । यी रंगहरू सबै रंगको जन्मदाता रंगहरू हुन् । यो सबै रंगलाई बाक्लो कालो रंगले ढाकेको छ । सबै रंगको छुट्टै आधार रंग पनि हुने गर्दछ । आधारबिना हावा पनि अडन सक्दैन, विचार पनि हिँड्न सक्दैन भने रंगले पनि अवश्य आधार लिएको हुन्छ ।<br />यी भए रंगका कुराहरू । जीवन पनि रंग जसरी नै बनेको हुन्छ । जीवन र जगतलाई रंगको आवरणले ढाकिदिएको हुन्छ । फरक छ त्यहाँ संवेदना, भावना, मायाको रंग । चेतनाको प्रवेशसँगै चेतनशील प्राणीलाई कालो रंगले जस्तै भयको रंगले छोपिदिएको हुन्छ । संवेदना, चेतनाको उपस्थितिसँगै भयको उपस्थिति अनिवार्य हुन्छ । विशेष रंगवादले यस भयमय जीवनलाई कसरी सञ्चालन गर्ने भन्ने मूल मन्त्र उपस्थित गराउन सकेको देखिन्दैन । जीवनलाई एउटा रंगको कलेवरलाई बुझन सकिएला । तर प्रत्येक रंगको पनि छायाँ हुन्छ । विशेष रंगवादले आग्रह गरिरहेको कुरा संभवत आयाममा पनि आएको छ, लम्बाइ, चौडाइ र उचाइसँगै । जीवनलाई सहज बनाउने रंग प्रष्ट रूपमा यहाँ कोरिएको देखिएको छैन । लाग्छ रंग, मिथ्या, भ्रम, लीला, विनिर्माण, अस्तित्व, निश्चितता, शून्यता सबै माध्यमहरू एक अर्थमा प्रकटहरू हुन् । यी सबै प्रकटहरू तबसम्म निर्जीव रहन्छन् जबसम्म त्यहाँ भयको प्रवेश हुदैन । भयले शरीरमा रक्त संचार गर्दछ । भय जीवनको सुचालक हो । भयले जीवनलाई सञ्चालन गरेपछि संसार चलायमान हुन आउँछ । यो सञ्चालन सकारात्मक र नकारात्म दुवै रूपमा प्रवेश हुन सक्छ । भयवादीय चिन्तनले जीवनलाई सकारात्मक मार्ग वा सहजताको मार्गमा लैजान्छ । उदाहरणको रूपमा माथि केही साहित्यिक आन्दोलन प्रस्तुत गरियो । यस्ता आन्दोलन विश्वका सबै मुलुकमा चलिरहेको छ । ती आन्दोलनहरूको मूल उद्देश्य जीवन सरलताको निमित्त नै हो । </div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4046429329966522701-2123455335835119273?l=fearism2.blogspot.com' alt='' /></div>fearismhttp://www.blogger.com/profile/03999803993775074898noreply@blogger.com1tag:blogger.com,1999:blog-4046429329966522701.post-1369151737346330912008-06-01T20:20:00.000-07:002008-06-01T20:22:09.773-07:00<a href="http://4.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SENnNKLGGfI/AAAAAAAAAHg/7cwIwrCn50c/s1600-h/P23.jpg"><img id="BLOGGER_PHOTO_ID_5207119069937277426" style="CURSOR: hand" height="162" alt="" src="http://4.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SENnNKLGGfI/AAAAAAAAAHg/7cwIwrCn50c/s400/P23.jpg" width="437" border="0" /></a><br /><div align="justify">२०४६ सालको जनआन्दोलनपछि साहित्यको उर्बर खाली जमीनमा हलक्कै बढेको साहित्यिक आन्दोलन हो सृजनशील अराजकता । यसको उत्पादनहरू साहित्यको पाठक, समालोचकलाई स्वादिलो लागेको छ । त्यसैले छापाहरूमा बारम्बार यसको सुगन्ध आइरहन्छ । यस आन्दोलनले वैचारिक रूपमा उठाएका नवीन आयामहरू नेपाली साहित्याकाशमा नवीन बन्न सकिरहेको छैन तर साहित्यको यात्रामा यो रहर लाग्दो खुडकिला भने अवश्य नै बन्दै गइरहेको छ । यस खुडकिला टेकेर हिँडने, कुदने साहित्य पनि छ्यासछ्यास्ती नेपाली मैदानमा देखिन थालेका छन् । त्यसो त यसका पाँचौवटा बूँदाहरू भय भन्दा पर अवश्य पनि छैनन । तर पनि तीन वटा बूँदाहरू वैचारिक अनेक अनेक, नस्ल बोध, साँस्कृतिक विविधता पुरानो मान्यताहरूमा घस्रिन्दै आइरहेको छ । त्यसैले यी बूँदाहरू भरिपूर्ण रूपमा भयवादीय छन् । जहाँ सम्म कवित्व निस्सीमता र सृजनात्मक निर्णयको कुरा छ, विचार सतहमा हिँड्ने मान्यतालाई स्वीकार गर्दा यो बाटो अवश्य पनि पृथक नहुन सक्छ । त्यसैले यसका मान्यताहरूलाई भयवादको ठूलो पर्दाले छेकेको छ । कुनै पनि निर्णय सृजनात्मक किन गरिन्छ भने वि ग्रह हुन्छ भन्ने मान्छेलाई भय हुन्छ ।<br />विचारको युद्ध, सँस्कृति र नस्लको खोजी भनेको नै कतै लोप हुन्छ कि भन्ने भय हो । सृजनशील अराजकताले गरिररहेको साहित्यमा नस्लका झिल्का प्रशस्तै देखिएका छन् । नस्लीय भाषा, सँस्कृति, मिथक विभिन्न जातजातिबाट ल्याएर नेपाली साहित्य भण्डारलाई झन् सम्पन्न बनाउन खोजिरहेको छ । यही झिल्का, स्वाद र नस्ल नेपाली सृजक र पाठकहरूको स्वादिलो खुराक बन्न थालिसकेको छ । सृजनशील अराजकताले भनेको पाँच बूँदाहरूलाई समन्वय गर्न खोजिएको छ । समन्वय गर्न खोज्नु भनेको नै असमन्वय हुन्छ कि भनेर त्रसित हुनु हो । सृजनशील अराजकताले बोकेको समन्वय पनि भयभन्दा पर छैन । आफ्नो विचारलाई कायम गर्न खोज्दा उब्जिने घटनाहरूलाई थमथमाउन नै सृजनशील अराजकताको समन्वय आएको छ । बूँदागत रूपमा केलाएर हेर्दा र यी बूँदाहरूलाई भयसँग दाँजेर हेर्दा कतै न कतै भय देखिन्छ । भयबोध त सृजनशील अराजकता आफैले पनि गर्दै आएको नै हो । कतिले भयअबोध गर्दै आएका छन् । भयबोध सृजनशील अराजकताले मात्र होइन, विश्वका धेरै दर्शन, साहित्य कला, सँस्कृतिले गर्दै आइरहेको हो भने भय अबोध विश्वका धेरै विचारहरूले गरेर आएको पाइन्छ । सृजनशील अराजकताका जति पनि गतिविधिहरू भइरहेका छन् के त्यहाँ भय छैन त ? भय नभएको भय यी गतिविधिहरू केका लागि ? साहित्यमा धारको प्रवेश, नस्लको खोज भयपरक छैनन् ? आफ्नो छुट्टै पहिचान बनाउन खोज्नु आफ्नो प्रसिद्धि खोज्नु । भनेको नै एक किसिममा आफूलाई लोप हुनुबाट सुरक्षित राख्नु हो । यी प्रत्येक गतिविधिको पछाडि निरिक्षण गर्दै भय बसिरहेको हुन्छ ।<br />सरसर्ती हेर्दा सृजनशील अराजक नाम विनिर्माण देखिन आउँछ । अराजक ढंगबाट विध्वँस गरिने र विध्वँस गरिसकेपछि सृजनात्मक निर्णय गर्ने आग्रह विनिर्माणवाद भन्दा साह्रै फरक छैन । विनिर्माणलाई पश्चिमेली साहित्यकारहरू शाब्दिक माफिया भनेर गालिगरिरहेका छन् । सृजनशील अराजकता पनि झण्डै त्यसैको नजिक छ । प्रचलित शब्दहरू जताततै भत्काइएको छ । शब्द भत्काउनु अराजक नै हो । तर यी भत्काइएको शब्दहरूले सृजनात्मक निर्णय गर्न सकेका छैनन, केवल "गंगा निलो बग्छुलाई तमोर हरियो बग्छु" भन्नु मात्र विनिर्माण हो । त्यहाँ सृजनात्मक निर्णय भएका छैनन, वैरागी काइलाले कायम गरेको मान्यतालाई भत्काइएको छैन, निरन्तरता मात्र दिइएको छ । समाज, देश, मान्छेलाई टुक्रा टुक्रा पारेर फेरि जोडन सकिन्दैन । शब्दलाई भत्काएर जोडनु र मान्छेलाई भत्काएर जोडनु नितान्त फरक कुरा हुन् । विनिर्माण र सृजनशील अराजकताको मान्यताहरू यस मानेमा समान होलान् । भत्काएर पुनर्निर्माण भयवादको एउटा प्रकट हुन सक्छ, तर यो भयवादको विस्वास हुन सक्दैन । किनभने जीवन भत्किाएर बनिने वस्तु होइन । त्यसैले सबै भत्काइएकाहरू पुननिर्माण हुन्छ भन्न सकिन्दैन र कही कतै निर्माण भैहालेछ भने पनि सुन्दर भन्दा कुरूप नै बढी हुन्छ । </div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4046429329966522701-136915173734633091?l=fearism2.blogspot.com' alt='' /></div>fearismhttp://www.blogger.com/profile/03999803993775074898noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4046429329966522701.post-47086877427694138302008-06-01T20:18:00.001-07:002008-06-01T20:19:35.955-07:00<a href="http://2.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SENmkqLGGeI/AAAAAAAAAHY/R1SQcjmN9P8/s1600-h/P22.jpg"><img id="BLOGGER_PHOTO_ID_5207118374152575458" style="CURSOR: hand" height="162" alt="" src="http://2.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SENmkqLGGeI/AAAAAAAAAHY/R1SQcjmN9P8/s400/P22.jpg" width="439" border="0" /></a><br /><div align="justify">नेपाली सामाजिक परिवेश अनुसार स्थापना भएको लोग्ने स्वास्नीको झगडा "परालको आगो" मान्यतालाई लीला लेखनमा इन्द्र बहादुर र्राईले नयाँ संभावित मान्यताहरू बनाएर कठपुतलीको मनमा देखाउनु भएको छ । परालको आगोको चामे र गौथली कठपुतलीमा आइपुग्दा पुरानो पात्रहरू स्थावत रहँदैनन्, उनीहरू अन्य संभावित उप कथा लिएर आइपुग्छन् । यी उप कथाहरूले बोकेको नयाँ मान्यता अहिलेको स्थापित मान्यता हो । परालको आगोले एउटा मात्र रूप धारण नगरी चक्रवर्ती रूप धारण गर्न सक्छ । त्यसैले लीला लेखन नयाँ धारणाहरूको लेखन पनि हो भनेर वहाँ आफै स्वीकार गर्नु हुन्छ । जीवन र जगत केवल एउटा लीला हो यदि चेतनाले मानिदिएको अवस्थामा । खेलहरू चेतना र संवेदनाको संजाल भित्रका सुन्दर उपज हुन् । लोग्नेस्वास्नी आफै द्वन्दका मूल स्रोतहरू हुन् । चाहे लोग्ने स्वास्नीको नाममा उभ्याइएको मान्यताहरू हुन्, बाँचौंको खेल । जहाँ लीला हुन्छ त्यहाँ भय हुन्छ । लीला भयवादको एउटा उम्दा प्रकट हो किनभने यसले भयलाई कम बनाउनमा ठूलो सहयोग गर्दछ । साँचो कुरा के हो भने सबै द्वन्दका आधारहरू भय हुन्छन्, खास गरी चेतनशील प्राणीहरूमा । त्यसैले लीला लेखनका सबै लीलाहरू भयवादको घेराभन्दा बाहिर छैनन्, यो सत्य हो । लीला लेखनका प्रधान कुराहरू भय उन्मुख छन् ।<br />कठपुतलीको मनमा परालको आगोका चार उप कथाहरू बनाइएका छन् । यी चारै कथामा द्वन्द छ । द्वन्दको कारण विभिन्न हुनसक्छन् । यो कुरा कथामा मात्र नभएर व्यवहारमा पनि हुने गर्दछ । कठपुतलीको मनको कथाका पात्रहरू आजको समाजको वास्तविक पात्रहरू पनि हुन् । यस्ता थुप्रै घटना घटिरहेका छन् समाजमा । हत्या र आत्महत्या सम्मका घटनाहरू घटेका छन् । हत्या, आत्महत्या, छोडपत्र आरोपप्रत्यारोपका घटनाहरू स्वरै कल्पनाको रूपमा त अवश्य हुँदैन । जीवनदेखि मरणसम्म मान्छेका प्रत्येक क्रियाकलाप सुक्ष्म रूपमा भयमय हुन्छ । यस कथाको अन्त्यमा पनि "बाँचौ भन्ने खेल खेलौ" भन्ने वाक्य आएको छ । के यो बाँचौ भन्ने खेल खेलौ भन्ने वाक्यको पछाडि भय बसिरहेको छैन - यसरी नै प्रत्येक घटनाको पछाडि भय छायाँ बनेर बसिरहेको हुन्छ नै । लीला मात्र हुनु, भ्रम मात्र हुनुले निर्जीवता प्रकट गर्दछ । लीला हुनु निर्जीव ढुङगा जस्तै हो । चटकेको चटक पनि एउटा लीला हो । लीलालाई मात्र मनन गर्ने हो भने त्यहाँ जीवन हुँदैन । जहाँ जीवन हुन्छ त्यहाँ निश्चिय पनि भय हुन्छ । जीवनलाई वेवास्ता गरेर सबै कुरा लीलाको भरमा पनि छोड्न सकिन्दैन ।<br />लीलाको अर्थमा ढुंगा, माटो, समुन्द्र यी प्रकृतिका वस्तुहरू लीला हुन् । एउटा कृष्णालाई एकै साथ सोह्रसय गोपिनीको साथमा देखिएको जस्तै एउटा ढुंगालाई धेरै मान्छेले विभिन्न रूपमा देख्न सक्छन् ।<br />ढुंगालाई विभिन्न रूपमा देख्ने भनेको विभिन्न मान्छेको चेतनाले गर्दछ । संसारबाट चेतना झिकिदिने हो भने ढुंगा हुनु र नहुनुको कुनै भेद रहँदैन । प्रश्न उठन सक्छ भय कहाँनेर छ ? समस्या, दुःख, कष्ट, लोभ, काम, क्रोध, माया, मोह, शंका, भ्रम, सम्पत्ति, आफन्त सबैमा भय हुन्छ । भाषा, लिपि, जाति, धर्मसँस्कृति लोप हुने सबैलाई भय हुन्छ । त्यसैले हुनु भन्ने शब्दमै भय विक्षिप्त रूपमा लुकेर बसेको हुन्छ । मान्छेमा भय भइन्जेल जीवन सक्रिय भइरहन्छ । मान्छेको सक्रियताले भयको प्रतिलोममा काम गरिरहेको भएतापनि अन्तोत्वगत्वा सहयोग भयलाई नै बढी हुन्छ । भयको लीलालाई शब्दहरूमा प्रकट गर्नुपर्दछ ।</div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4046429329966522701-4708687742769413830?l=fearism2.blogspot.com' alt='' /></div>fearismhttp://www.blogger.com/profile/03999803993775074898noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4046429329966522701.post-71220600423225916872008-06-01T20:14:00.000-07:002008-06-01T20:17:19.762-07:00<a href="http://4.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SENlxKLGGdI/AAAAAAAAAHQ/ReKvor8lKd4/s1600-h/P21.jpg"><img id="BLOGGER_PHOTO_ID_5207117489389312466" style="CURSOR: hand" height="257" alt="" src="http://4.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SENlxKLGGdI/AAAAAAAAAHQ/ReKvor8lKd4/s400/P21.jpg" width="436" border="0" /></a><br /><div align="justify">चित्र नं. २१ मा इनारको लम्बाइ, चौडाइ र गहिराइ छ । यसको भौतिक आकारलाई भित्र र बाहिरबाट अभौतिक वस्तुले ढाकेको छ । खास गरी इनारको कुरा गर्दा इनार भित्रको अँध्यारो भागको कहिले हिसाब राख्दैनौं । के अँध्यारो भागको उपस्थिति बिना इनारको भौतिक उपस्थिति संभव छ । निश्चय पनि छैन । लम्बाइ, चौडाइ र गहिराइको जति भूमिका हुन्छ त्यो भन्दा ठूलो भूमिका अवश्य पनि अँध्यारो भागको नहोला भन्न सकिन्न । निश्चय पनि अँध्यारो भागबिना आयाम अधुरो हुन्छ । जीवन र जगतका पनि यस्ता छायाँहरू छन् । त्यो जुनसुकै टाइम र स्पेशमा पुगेको किन नहोस, त्यो छायाँ साथैमा हुन्छ ।<br />मानवीय जीवनलाई यसरी नै चारैतिरबाट चेतनाका घेराहरूले घेरिदिएको हुन्छ । जब हामी कला, साहित्य, भाषा, लिपिको कुरा गछौं, यसको अँध्यारो भागलाई बिर्सन सक्छौं । भय इनारको कालो भागजस्तै चारैतिरबाट जीवनलाई घेर्ने अभौतिक सचेतकीय वस्तु हो । तेस्रो आयाम यसको व्याख्यामा सम्पूर्ण नभएको प्रतित हुन्छ । यहाँ वस्तुलाई प्रभाव पार्ने बाहिरी तत्वलाई पूर्ण रूपमा वेवास्ता गरिएको छ तेस्रो आयाममा । जब कि वस्तुको बाँच्ने आधार भनेको त हावा, पानी, घाम हो । बाहिरी तत्वसित जीवित प्राणी सधैँ भयभीत भैरहेको हुन्छ । यी तत्व नै एक प्रकारको अन्धकार हो । यो कति गहिरो छ र गहिराइ भित्र पनि सम्पूर्णताको परिभाषा हालियो, तर त्यस गहिराइमा के के छ भन्ने देखिएन । गहिराइ भित्र अन्धकार हुन्छ भन्ने कुरालाई पूर्ण रूपमा वेवास्ता गरियो । अन्धकारलाई वेवास्ता गरेर गहिराइ भित्र प्रवेश गर्दा कहाँसम्म पस्न सकिन्छ ?<br />यो संभव छैन । अन्धकार भनेको नै जीवनमा भय हो । तेस्रो आयामको गहिराइमा थुप्रै खजाना भेट्टाए । भयवादीय खजानाको झन् टडकारो उपस्थिति मान्न सकिन्छ । एकातिर अस्तित्व भत्किसकेको छ कुनै पनि वस्तुको । यसरी कुनै पनि वस्तुको केन्द्र, परिधि र आयतन निश्चित हुँदैन भन्ने मान्यता अघि सरेपछि आयामका स्थायी मान्यताहरू पनि हुने कुरै भएनन् । तेस्रो आयामले अघि सारेका मान्यताहरू प्रकटहरूका श्रृंखलाको एक रूप मात्र हो । </div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4046429329966522701-7122060042322591687?l=fearism2.blogspot.com' alt='' /></div>fearismhttp://www.blogger.com/profile/03999803993775074898noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4046429329966522701.post-55434689038135947432008-06-01T20:12:00.001-07:002008-06-01T20:13:47.101-07:00<a href="http://1.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SENlNaLGGcI/AAAAAAAAAHI/B-PGsL_XfRY/s1600-h/P20.jpg"><img id="BLOGGER_PHOTO_ID_5207116875208989122" style="CURSOR: hand" height="190" alt="" src="http://1.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SENlNaLGGcI/AAAAAAAAAHI/B-PGsL_XfRY/s400/P20.jpg" width="439" border="0" /></a><br /><div align="justify">नेपाली साहित्यमा गहन अस्तित्व बोकेर आएको तेस्रो आयाम अथवा आयामेली आन्दोलनले नेपाली साहित्यको पुरानो मान्यतालाई नयाँ रूपबाट विकास गरिदियो । यसको प्रभाव नेपाली साहित्यमा यति गम्भीर ढंगबाट प-यो कि यसलाई साहित्यकार, पाठकहरू नेपाली साहित्यिक आन्दोलनको उचाइ ठान्न थाले । त्यसैले तेस्रो आयाम नेपाली साहित्यिक आन्दोलनको कहिले नढल्ने कोसे ढुंगा बनेर बसिदियो । चारवटा मान्यताहरूलाई साहित्यकारहरूले आफ्नो क्षमता अनुसार बुझे र व्याख्या गर्न थाले । फलस्वरूप तेस्रो आयाम अहिले आएर एउटा करिबकरिब किमदन्ती नै बन्न गएको छ र कसैले यसलाई हल्लाउने आँट गर्न सकेका छैनन् । अहिलेसम्म पनि यो दिगो बनेर बस्न सफल भएको छ । के वास्तवमा तेस्रो आयामले जीवन र जगतका सम्पूर्ण कुराहरू समेटेको छ - एउटा टडकारो प्रश्न मनभित्र कुदाउन सकिन्छ । वस्तुता र सम्पूर्णताले जीवन र जगतका सबै पक्षलाई छुइदिएको छ, केवल छुइदिएको मात्र छैन, गहिरो रूपमा प्रभाव पारिदिएको छ । खासगरी टाइम र स्पेशको कुरा गरेर अथवा लम्बाइ, चौडाइ र गहिराइको कुरा गरेर । यो आन्दोलनको घोषणा नेपाली साहित्यका शीर्षस्थ व्यक्तिहरूबाट थालनी हुनु, विषय वस्तुको गहिरो अध्ययन हुनु, त्यही योग्यतामा व्याख्या गरिनुले आन्दोलनलाई दीर्घायु बनाएको छ । निरङ्कुश व्यवस्थाभित्र छटपटिरहेको नेपाली साहित्यले यो आन्दोलनबाट एक किसिमको निकासा पाएकोले पनि नेपाली साहित्यमा यसको ठूलो महत्व रहँदै आएको छ ।<br />हामी यहाँ आयामेली आन्दोलनको सम्पूर्णता र लम्बाइ, चौडाइ, उचाइलाई एकछिन हेरौं । प्रथम कुरा त तेस्रो आयामका एउटा मान्यता सम्पूर्णता छ । यही मान्यताभित्र सम्पूर्ण कुरा छ भने बाँकी मान्यताहरू केको लागि । बाँकी मान्यताहरूको आवश्यकता छैन भने यो सम्पूर्णता मान्यताको के अर्थ ? वस्तुताको सवालमा आइ. बि. र्राई स्वयंले लीला लेखन आयामको त्वको खोजी हो भनेर स्वीकारी सक्नु भएको छ । हामी वस्तुको लम्बाइ, चौडाइ र उचाइमा रुमलिएर हिँड्ने हो त ? कुनै एउटा वस्तुलाई नाप्न लम्बाइ, चौडाइ र गहिराइ प्रयाप्त छ ? यी त भौतिक कुरा भए । भौतिक कुरा मात्र सम्पूर्ण हुन सक्दैन । वस्तुलाई जस्ताको तस्तै लेख्दा उसको भौतिकता उपस्थित हुन्छ । तर त्यसमा भएको छायाँ वा सजीव वस्तुको कुरा गर्ने हो भने भावना, आत्मा देखिन्दैन । यसको व्याख्या छोडिएको लाग्छ । </div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4046429329966522701-5543468903813594743?l=fearism2.blogspot.com' alt='' /></div>fearismhttp://www.blogger.com/profile/03999803993775074898noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4046429329966522701.post-50845009705018862252008-06-01T20:09:00.000-07:002008-06-01T20:11:29.685-07:00<a href="http://1.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SENktaLGGbI/AAAAAAAAAHA/8zE75H5nnzU/s1600-h/P19.jpg"><img id="BLOGGER_PHOTO_ID_5207116325453175218" style="CURSOR: hand" height="225" alt="" src="http://1.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SENktaLGGbI/AAAAAAAAAHA/8zE75H5nnzU/s400/P19.jpg" width="437" border="0" /></a><br /><div align="justify">नेपाली साहित्यिक आन्दोलनको विकास भएको धेरै भएको छैन । प्रमाणिक रूपमा मोतिराम भट्टले वि. सं. १९३६ सालमा गठन गरेको मोति मण्डली नै नेपाली साहित्यिक आन्दोलनको प्रारम्भिक रूप हो । मोति मण्डली, हलन्त बहिष्कार, झर्रोवादी, तरलतावादी लगायतका केही साना आन्दोलनहरू शिल्प, श्रृंगार, व्याकरण र शैलीमा केन्द्रित भएको हुनाले जीवन र जगतको बारेमा मौन छ । त्यसैले यसमा भयवाद हुने कुरै भएन एक अर्थमा । तर जीवनसँग प्रत्यक्ष सरोकार राख्ने आन्दोलनहरू मकैको खेती, आयामेली, राल्फाली, अमलेख, लीला लेखन, बूट पालिस, सृजनशील अराजकता, विशेष रंगवाद भयवादमा आधारित छन् । द्वन्दबिना नयाँ विचार आउँदैन भन्ने मान्यतालाई स्वीकार गर्ने हो भने प्रत्येक नयाँ विचार वा कोपिला भयवादीय हुन्छन् । घर्षणको मान्यतालाई र द्वन्दलाई मध्यनजर गर्दा कुनै पनि विचार, आन्दोलन भयको कारणबाट उत्पन्न भएको हुन्छ भन्दा अतिशयोक्ति नहुनु पर्ने हो । एक दलिय व्यवस्थाभित्र वा तानाशाही व्यवस्थाभित्र मुक्त र स्वतन्त्रताका लागि साहित्य गरिन्छ । यस साहित्यले समाजले व्यहोरिरहेको कष्टलाई प्राथमिकता दिएर साहित्य गर्दछ भने यसमा भयको मात्रा छैन भनेर भन्न सकिन्दैन । कतिपय साहित्य राज्य सत्ताको प्रत्यक्ष विरोध गर्दै त कति लुकेर राज्य सत्ताको ज्यादतिको भण्डाफोर गर्दै जनतालाई चेतना दिइरहेको हुन्छ । नेपालको धेरै साहित्यिक आन्दोलन राणा शासनको विरुद्धमा, निर्दलीय पञ्चायति व्यवस्थाको विरुद्धमा प्रत्यक्ष अप्रत्यक्ष आएको पाइन्छ । एक जाति, एक भाषा, एक धर्मलाई लक्ष्य गरेर पनि साहित्य गर्न थालिएको छ । एक दलिय निरङ्कुश व्यवस्था भित्र जाति र भाषाका साहित्य कैद थिए । निरङकुश व्यवस्थाले कैद गरेको र राज्य सत्ताले दमन गरेर पैतालामा राखेको अथवा विविध कारणले साहित्यको मूल धारले छोडेको दलित, जनजाति, आदिवासी, नारीको मूल नारा भएर उत्तर आधुनिक काल आइपुगेको छ । यस कालमा विश्वको कुना कुनाबाट छोडिएको विषय वस्तु मूल विषय वस्तु भएर धमाधम आइरहेको छ । नेपाली साहित्यले पनि भोगिरहेको यी विषय वस्तुहरू मूल धारको साहित्यमा लगालग आउन थालेका छन् । थिचोमिचो, दमन, अन्याय सबै भयको कारणले हुन्छ । उत्तर आधुनिक काल यस अर्थमा पनि भयवादीय साहित्यको काल हुन गइरहेको छ ।<br />नेपाली साहित्यको समालोचनामा भयवादीय साहित्यको तडकारो उपस्थिति हुँदाहुँदै पनि प्रकटको अभावले यसलाई गौण गरिएको छ । साहित्यमा भयवादीय धारको उपस्थितिसँगै समालोचनामा पनि विधिवत अवतरण हुन आवश्यक छ । यो एक विशेष धार हो जसले सबै धारहरूलाई प्रत्यक्ष प्रभाव पारिराखेको छ । नेपाली साहित्यले शैलीगत रूपमा केही उत्तर आधुनिकता प्रकट गरे पनि वैचारिक रूपमा प्रकट गर्न सकेको छैन । भयवादीय साहित्यले त्यो अभावलाई पूर्ति गर्छ भन्ने कुरामा हामी विस्वस्त हुन सक्छौं ।<br /><strong><span style="color:#000099;">समालोचकीय आधार<br /></span></strong>पुरानो मान्यताका समालोचनाभित्र अद्भौतिकता, आदर्शवाद, स्वच्न्दतावाद, ऐतिहासिकता, आञ्चलितकता, विसँगतिवाद, प्रगतिवाद, यौनवाद, अस्तित्ववाद, मार्क्सवाद, यथार्थवाद जस्ता मान्यताहरू खडा भैसकेका छन् । विश्व साहित्यमा निकै अगाडिदेखि उचालिन्दै आइरहेको जनजातीय समालोचनाले नेपाली साहित्यमा बिस्तारै घर बनाउँदै लगिरहेको छ । पुरानो मान्यताका समालोचकीय आधारभित्र भयवादीय समालोचना पनि एक आधार हुन सक्छ ।<br />नेपाली साहित्यिक आन्दोलनले पुराना मान्यतालाई खुराक हुने गरी साहित्यिक सुजनाहरू गरे र ती रचनाहरूलाई आफ्नै मान्यतामा राखेर समालोचना गरे । आयामेली साहित्यकारहरूले आयाममा राखेर साहित्यको सृजना गरे, लीला लेखनले लीला लेखनको आधारमा राखेर साहित्यको सृजना ग-यो र बाँकी आन्दोलनहरूले आफ्नै विचारहरूलाई पुस्टि गर्न मात्र साहित्यको सृजना गरे ।<br />भयवादीय साहित्यले आफ्ना सृजनाहरूलाई व्याख्या मात्र गर्दैन, पुरानो सम्पूर्ण कृतिहरूलाई पुनः समालोचना गर्नुपर्छ भन्ने मान्यता अगाडि सारेको छ । नेपाली साहित्यिक आन्दोलनका धरोहरू तेस्रो आयाम र लीला लेखन अहिलेसम्म पनि समालोचकको आँखामा समालोचकीय बन्न सकेको छैन । बाँकी आन्दोलनको त कुरै भएन । साहित्यिक आन्दोलनले समालोचकीय छुटटै आधार बनाउन सक्नुपर्छ । नेपाली समालोचकको आँखामा ती आन्दोलनहरू नपरेका हुन् कि ती आन्दोलन पूर्ण हुन नसकेकोले वेवास्ता भएको हो । अहिलेसम्म प्रवर्तक आफैले भनेर मात्र समालोचकहरू अलिकति आकृष्ट भएका छन् अन्यथा देखेकोलाई पनि नदेखेको मानिदिएका छन् । साहित्यको संवेदनशील अंगलाई खेलाएर भयात्मक समालोचना गर्न सकिन्छ अथवा "भयालोचना" गर्न सकिन्छ । भयालोचना भयवादमा लेखिएका कृतिलाई मात्र गरिन्दैन, हिजो लेखिएका कृतिलाई पनि भयात्मक समालोचनाको कसीबाट पुनर्मूल्याङकन गर्न सकिन्छ । अहिले जताततै प्रयोगको लहर छ । साहित्यमा नवीनताको खोज हामी गरिरहेका छौ । नयाँ लेख्ने प्रयास गर्र्छौ । कुनै एउटा नवीन विचारमाथि थालिएको लेखन धेरै भएपछि नवीन हुन छाड्छ । भयवाद अहिले नवीन लेखन हो । यसको विकासको प्रबल संभावना छ । यो विषय नै यस्तो विषय हो कि स्वयंमा आफै व्याख्या बोकेर आएको छ । जताबाट परिभाषा गर्दा पनि मिल्ने । मात्र खाँचो छ, लेखन यतातिर छ भन्ने । अर्को कुरा यो एउटा खोज हो । खोज यसकारणले हो कि यसले वादको बिन्दूलाई प्रकट मान्दै आएको छ । ती बिन्दूहरूमा गहन, अनुसन्धान, खोज बाँकी छ । ती खोजहरू भयवादीय प्रकटबाट खोजिनुपर्छ । सबैवादभित्र अन्वेषण हुनुपर्छ । जीवनभित्र उत्खनन हुनुपर्दछ । भयवादीय विचार, लेखन, समालोचना त्यतातिर गइरहेको छ । यसका शुत्रवत रूपमा विधि, प्रविधि हुँदैन । समस्या, भय, शंका, भ्रमको उत्खनन भएपछि हेर्ने विधि, लेख्ने विधि सोच्ने विधिमा प्रविधि बन्ने छन् । यही नवीन अन्वेषण, खोज, उत्खनन भयवाद भयवादी बन्दै जानेछन् ।<br /></div><strong><span style="color:#000099;"></span></strong><br /><div align="justify"><strong><span style="color:#000099;">परिकल्पना</span></strong><br />भयवादबाट जीवनलाई बढाउँदै लैजाँदा आम मान्छेलाई शंका उत्पन्न भएको भयवादको विमर्श, छलफल, अन्तरक्रियामा पाइएको छ । त्यो शंका हो सबै प्रकारको भयबाट मान्छे बाहिर निस्किन्दा वा भयमुक्त हुँदा जीवन, समाज, देश, विश्व नै अराजकतातर्फपो उन्मुख हुने हो कि - शंका मनासिब छ । संसारमा जुनसुकै विचारको पनि सकारात्मक र नकरात्मक पक्ष हुन्छ नै । कति सकारात्मक कति नकारात्मक भन्ने मात्र हो । कुनै एउटा मान्छे बाटोमा र्सप देख्न अगाडि जुन ढंगले ऊ हिँडिरहेको हुन्छ, ऊ अराजक हिँडिरहेको हुन्छ - पक्कै हुँदैन । ऊ आनन्दसित हिँडिरहेको हुन्छ, जब उसले र्सप देख्छ वा कुनै संक्रमक रोगको सिकार भएको थाहा पाउँछ तब उसका गतिविधिहरू, व्यवहारहरू परिवर्तन हुन्छन् । मान्छेको सम्पूर्ण जीवनलाई र्सप नदेख्दाको अवस्थामा लान सकिन्छ किको कोशिश छ । कतिपय मान्छे त डोरीलाई र्सप देखेर पनि भयभीत भैरहेको हुन्छ । यस्ता डोरीले धेरै मान्छेलाई तर्साइरहेको हुन्छ । जीवनमा वास्तविक कुरालेभन्दा अवास्तविक कुराले बढी तर्साइरहेको हुन्छ ।<br />प्रत्येक साना क्रियाकलापदेखि ठूला समाज, देश र विश्वको गतिविधि भयवाद हुने गर्दछ । कुनै मान्छेले रोग, गल्ती, समस्याबारे थाहा पायो, जीवन, मृत्युबारेमा थाहा पायो र ती सबै थाहापछि उसलाई भय हुन थाल्दछ । त्यो भय कम गर्न, मुक्त गर्न, सहजतातर्फलैजान उसले विभिन्न क्रियाकलाप गर्दछ । भयको बारेमा थाहा भएपछि गरिने प्रक्रिया र थाहा नभइ गरिने प्रक्रिया फरक छन् । सहजता, मुक्ति, अभय तर्फध्यानले गरिने कार्य भयवाद हुन्छ । व्यक्तिव्यक्तिले गर्ने भयवादको प्रक्रियाले समाज, देश र विश्वका मान्छेहरूलाई जिउने तरीकामा परिवर्तन गरिदिन्छ । यो नै भयवाद हो । त्यसैले भयवाद एकैचोटी सामूहिक हुँदैन, व्यक्तिव्यक्ति हुन्छ र सामूहिक, वैश्विक बन्दछ । अनि त्यहाँ हुने युद्ध, हत्या, हिंसा, अराजक, अन्तरमुखी, हिनताबोध, जाति, समाज, देशको सीमा रेखा हट्दै जान्छन् र सबै वैश्विक बन्दै जान्छन् । यो उन्नति र प्रगतिले भयलाई केही जितेको जस्तो हुन्छ । तर वास्तवमा यो एउटा मीठो भ्रम मात्र हो । उन्नति र प्रगतिले भयलाई कति पनि असर पारिरहेको हुँदैन । तर अबोध भएर गरिने क्रियाले मान्छेको जीवनमा परिवर्तन ल्याउँछ । यस्तै परिवर्तनले समाज, देश र विश्वमा नै परिवर्तन गरिदिन सक्छ । त्यसपछि बन्ने समाजको निर्माण भयवादको परिकल्पना हो ।</div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4046429329966522701-5084500970501886225?l=fearism2.blogspot.com' alt='' /></div>fearismhttp://www.blogger.com/profile/03999803993775074898noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4046429329966522701.post-23155069922815941492008-06-01T19:50:00.000-07:002008-06-01T19:52:10.920-07:00<a href="http://2.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SENgLqLGGaI/AAAAAAAAAG4/bc1y2mlQJLM/s1600-h/P18.jpg"><img id="BLOGGER_PHOTO_ID_5207111347586079138" style="CURSOR: hand" height="146" alt="" src="http://2.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SENgLqLGGaI/AAAAAAAAAG4/bc1y2mlQJLM/s400/P18.jpg" width="438" border="0" /></a><br /><div align="justify">हिन्दू धर्म ग्रन्थहरू साहित्यले भरिएका छन् । वेद, उपनिषद, पुराण, स्मृति, मिथक, दन्त्य कथा लगायत अन्य ग्रन्थहरूले भरपुर मात्रामा साहित्यिक खुराक दिएका छन् । यसै साहित्यमा आधारित भएर राजा महाराजाहरूले ठूला ठूला साहित्यिक भेलाहरू गरेका इतिहास पढ्न पाइन्छ । राजा जनक ऋषि, भोज राजा लगायतका भारत वर्षा राजा रजौटाहरूले साहित्यको रसपादन गरेका थिए । यी साहित्यहरूमा युद्ध प्रधान हुन्थ्यो, अनि प्रेम । युद्धका निमित्त षडयन्त्र, जालझेल गरिन्थ्यो नै । हिन्दू धर्मका प्रसिद्ध ग्रन्थहरू वेद, रामायण, महाभारत, गीताका उपदेशहरू युद्धका खातिर गरिएका थिए । पूर्वी साहित्यको मात्र होइन पश्चिमी साहित्यका आदि काव्य होमरको ओडिसी, इलियटमा युद्ध उल्लेखनीय रूपमा प्रकट भएको पाइन्छ । त्यसैले विश्वको साहित्य प्रेममयभन्दा पनि युद्धमय भएको हामी पाउँछौ । कतिपय भीषण युद्धहरू प्रेमका खातिर भएको पाउँछौ । प्रेममै भएको युद्ध पनि आखिरमा भयभन्दा पर छैनन् । एकातिर भयलाई यसरी बुझन सकिन्छ अर्कोतिर घर्षणको माध्यमबाट पनि बुझन सकिन्छ । घर्षण हुनु आफैमा युद्ध हो । यसलाई शून्य, विनिर्माणको माध्यमबाट पनि बुझन सक्छौ । जसरी शून्य, निर्भर माध्यम भएका छन्, त्यसै गरी घर्षण वा प्रकट पनि माध्यम हुन् । युद्ध जहिले पनि भयको कारणले उत्पन्न हुन्छ । त्यसैले हिन्दू साहित्यमा बेजोड रूपमा भयवादीय साहित्यको उपस्थिति छ । यो एक किसिमको र्सपडोरी पनि भइरहेको छ । यसले वास्तविकभन्दा अवास्तविक भय दिइरहको छ । धर्म नै भयमा आधारित भएकोले धार्मिक साहित्य भयवादीय साहित्य भन्दा पर हुन सक्दैन । मान्छेले रमाइलो गर्न, उत्सव मनाउन, मनोरञ्जन गर्न, खेल्न कदापि कहिले पनि धर्म मान्दैनन् । धर्मले प्रत्यक्ष भयसँग सम्बन्ध राख्दछ । धर्मले कसरी जीवनसँग सम्बन्ध राख्दछ, ती कुराहरूलाई त धार्मिक ग्रन्थहरूले प्रकट गरिसकेका छन् । जीवनले धर्मसँग सम्बन्ध राख्नुको कारण भय हो भनेर साहित्यले देखाउनु परेको छ । यहाँ केन्द्रीय वस्तु एउटै भएपनि प्रकटहरू फरक छन् । पौराणिक ग्रन्थले बोकेको नीति, अनुशासनका कुराहरू भयपरक छन् भनेर हेर्नु पर्ने एउटा अवधारणाको विकास भैरहेको छ । पौराणिक ग्रन्थहरूले भयलाई व्याख्या गर्न नसक्दा केवल मीठो मनोरञ्जनको साधन र समय कटौनी बन्न पुगेको छ । यी ग्रन्थको माध्यमबाट प्रत्यक्ष रूपमा जीवनमा व्यवहार भएको हामीले पाइरहेको छैनौ । केवल सतहको रूपमा मान्छेहरूले उपयोग गरिरहेका छन् । भयवादीय दृष्टिकोण दिनासाथ जीवनमा व्यवहार हुन्थ्यो भन्ने लागेको छ ।<br />हिन्दू साहित्यका महान ग्रन्थहरू रामायण, महाभारत, पुराण, स्वास्थानी ब्रत कथाहरूमा स्तुति गान छन्, भक्ति गान छन्, शक्ति गान छन् । रामको चौध वर्षो वनबास होस, या सीताको आत्महत्याको कुरा होस, कौरब र पाण्डवको युद्धको कुरा होस या शिवजी, दुर्गाको शक्तिको कुरा होस यी सबैमा अस्तित्व खोजिएको छ, चाहे त्यो अंशको नाममा होस, चाहे राज्यको नाममा होस । यसरी हिन्दू धर्मका महान धर्म ग्रन्थ जुनसुकै रूपमा प्रकट भएको भएपनि यी भयको टेबुलमा फुलेका सुन्दर फूल बनेका छन् भयको आँखामा । टेबललाई प्राय वास्ता गरिन्दैन, टेबलमा फुलेको फूलको मात्र प्रशंसा गरिन्छ, लेखिन्छ र पढिन्छ । हामीले जहिले पनि हिन्दू साहित्य नीति, दन्त्य कथा, मिथक आध्यात्मिक सन्तुष्टीको रूपमा पढेका छौं । वास्तवमा हामीले जसरी पढेको, बुझेको भएपनि एउटा प्रत्यक्ष कारण भय हो । त्यसैले हिन्दू साहित्य भयवादको केन्द्रीयतामा विविध रूप र आकारमा अवतरित भएको छ । अथवा भय न्युट्रोनको वरिपरि परिक्रमा गर्ने थुप्रै इलेक्ट्रोन प्रोटोनहरू सिद्धान्त, विचार र साहित्य भएका छन् । </div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4046429329966522701-2315506992281594149?l=fearism2.blogspot.com' alt='' /></div>fearismhttp://www.blogger.com/profile/03999803993775074898noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4046429329966522701.post-20055615664255154122008-06-01T19:46:00.001-07:002008-06-01T19:50:00.864-07:00<div align="justify">तलको चित्र नं १७ मा विश्व साहित्यको उदाहरण राखिएको छ । विश्व साहित्यको धेरै भाग भयवादीय साहित्यले ओगटेको छ । होमरको इलियड देखि गेटेको फाउष्टसम्म र वेददेखि विभिन्न मिथकसम्म सबै झैंझगडा, लडाइ नै लडाइ छन् । लडाइको मूल कारण भय भन्दा पर हुन सक्दैन । <a href="http://3.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SENfp6LGGZI/AAAAAAAAAGw/pcI2KP0RbTE/s1600-h/P17.jpg"><img id="BLOGGER_PHOTO_ID_5207110767765494162" style="CURSOR: hand" height="204" alt="" src="http://3.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SENfp6LGGZI/AAAAAAAAAGw/pcI2KP0RbTE/s400/P17.jpg" width="439" border="0" /></a></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4046429329966522701-2005561566425515412?l=fearism2.blogspot.com' alt='' /></div>fearismhttp://www.blogger.com/profile/03999803993775074898noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4046429329966522701.post-8363837521882539152008-06-01T19:43:00.001-07:002008-06-01T19:45:01.022-07:00<a href="http://3.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SENeb6LGGYI/AAAAAAAAAGo/BFjgBs_SteY/s1600-h/P16.jpg"><img id="BLOGGER_PHOTO_ID_5207109427735697794" style="CURSOR: hand" height="211" alt="" src="http://3.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SENeb6LGGYI/AAAAAAAAAGo/BFjgBs_SteY/s400/P16.jpg" width="436" border="0" /></a><br /><div align="justify">चित्र नं. १६ मा देखाइएका पश्चिमी साहित्य र पूर्वेली साहित्य उदाहरण मात्रै हुन् । साहित्यमा विचार खेलिरहेको हुन्छ । यस्ता धेरै साहित्य लेखिएका छन् । तथापि प्रमुख रूपमा लेखिएका साहित्य यिनै हुन् । यी साहित्य भन्दा पनि नयाँ साहित्यहरू उत्तर आधुनिक कालमा आइरहेका छन् । उत्तर आधुनिक कालका साहित्यले लेखकीय शैली फरक प्रस्तुत गरे पनि आधार स्तम्भ पुरानै साहित्यको लिइरहेको छ । यस कालमा नारी साहित्य, काला साहित्य, जनजातीय साहित्य हुर्किरहेको छ । वैचारिक र शैलीगत प्रयोगहरू पनि धमाधम नवीन आइरहेको छ । केन्द्र परिवर्तनका कुरा, केन्द्रहिनताको कुरा, शैलीगत परिवर्तनका कुराहरू धमाधम आउन थालेका छन् । विश्व साहित्यको कहिले नभरिने भण्डार भर्नमा यी साहित्यहरू निरन्तर कार्यरत छन् ।<br />एउटा महत्वपूर्ण कुरा जति पनि नयाँ अथवा पुरानो साहित्य छ, यी सबै साहित्यको छायाँ हुन्छ नै । अथवा बोध गरेको होस या नहोस भयवादीय साहित्य सबै साहित्यमा ढुक्कसँग बसिरहेको छ । भयवादीय साहित्य भएन भने यी तमाम साहित्यहरूको आधार ढल्न सक्छ चाहे त्यो पूर्वीय होस चाहे, पश्चिमेली । यिनीहरूको धरातल भयमा बसेको छ । साहित्यहरूमा भयवादीय साहित्य निरपेक्ष हुन्छ र अन्य साहित्यहरू भयवादीय साहित्यमा सापेक्षित हुन्छन् । तर भयवादीय दर्शन, साहित्य जीवनमै प्रधान हुँदाहुँदै पनि प्रकट रूपमा आइपुगेको छैन । चेतनामै भयवादीय दृष्टिकोण प्रकट भएको छैन भने दर्शन, साहित्यमा आउने कुरै भएन । भयवादलाई समालोचनाको आधारमा पनि कसैले बनाएनन्, किनभने यस विषयलाई दार्शनिक, आध्यात्मिक, भौतिक कुनै रूपमा कसैले परिभाषित नै नगरेपछि समालोचकीय आधार तयार हुने सवालै पैदा भएन र यो महत्वपूर्ण हुँदाहुँदै छोडिएर बस्नु प-यो । जगत जीवनमा सापेक्षित भएजस्तै साहित्य भयवादीय साहित्यमा सापेक्षित छ । समालोचना, कला, साहित्यमा भयवाद निश्चय पनि हुनुपर्दछ । यो सहजताको दृष्टिकोण हो । यसले जीवनलाई सरल बनाउनमा प्रेरित गर्दछ । जसरी साहित्यमा भयवादलाई नयाँ आयामबाट हेरिन्छ, त्यसरी नै कला, साहित्य, संगीतबाट पनि हेर्न सकिन्छ ।<br />विश्व साहित्यमा भयवाद भनेर छुट्टै यसैलाई प्रधान विषय बनाएर लेखिएको छैन । विश्वका दर्शन, विज्ञान, अध्यात्म र जीवनसँग नै विश्व साहित्य अगाडि बढिरहेको छ । अस्तित्वादी, आध्यात्मिक, मिथकीय, समाजवादी जस्ता तमामसाहित्यले भयलाई कुनै न कुनै रूपमा बोध गरेको भएपनि प्रमुख रूपमा आएको छैन । विश्वस्तरिय सबै साहित्य, धर्म, दर्शन जीवनको वरिपरि नै घुमेका छन् । आध्यात्मिक, भौतिक, अस्तित्ववादी साहित्य लेखिनु, जनजातीय साहित्य, महिला साहित्य, काला साहित्य, बीट जेनेरेसन, लगायतका साहित्यिक आन्दोलन नै पनि भयबाट अलग छैन । भयलाई विभिन्न रूपमा उठाइएको छ, तर मुख्य विषयको रूपमा उठाइएको छैन । कसैले यसलाई अस्तित्वको कुरा गरे, कसैले यसलाई धार्मिक कुरा गरे । धार्मिक र अस्तित्वका कुरा नै भयमा आधारित भएपछि यसमा आधारित साहित्य पनि भय साहित्य हुनुपर्दछ । यसको अर्थ सबै सिद्धान्त, दर्शन, विज्ञान जीवनको नजिक पुग्ने प्रतिस्पर्धामा उत्रेका छन् । सबैले जीवन नजिकको दाबी पनि गरिरहेका छन् । जीवन यी सबै भन्दा टाढा गएर बसेको छ र नै उत्सुकता र खोज चलिरहेको छ ।<br />तलको चित्र नं १७ मा विश्व साहित्यको उदाहरण राखिएको छ । विश्व साहित्यको धेरै भाग भयवादीय साहित्यले ओगटेको छ । होमरको इलियड देखि गेटेको फाउष्टसम्म र वेददेखि विभिन्न मिथकसम्म सबै झैंझगडा, लडाइ नै लडाइ छन् । लडाइको मूल कारण भय भन्दा पर हुन सक्दैन । </div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4046429329966522701-836383752188253915?l=fearism2.blogspot.com' alt='' /></div>fearismhttp://www.blogger.com/profile/03999803993775074898noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4046429329966522701.post-88598163604694232692008-06-01T19:40:00.000-07:002008-06-01T19:42:23.460-07:00<a href="http://3.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SENd16LGGXI/AAAAAAAAAGg/ImGoZfV2l20/s1600-h/P15.jpg"><img id="BLOGGER_PHOTO_ID_5207108774900668786" style="CURSOR: hand" height="133" alt="" src="http://3.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SENd16LGGXI/AAAAAAAAAGg/ImGoZfV2l20/s400/P15.jpg" width="439" border="0" /></a><br /><div align="justify">पूर्वेली र पश्चिमी दर्शनले जीवनको बारेमा अनेकन मार्गहरू देखाएका छन् । पूर्वीय दर्शन खास गरी अध्यात्मको नजिक छ । पश्चिमी दर्शन बढी भौतिकवादी छ । यी दर्शनहरूले भयलाई देखेका छन्, तर देखाएका छैनन । जुनसुकै घुमौरो बाटोबाट जीवनलाई अगाडि बढाए पनि मुख्य बाटो भयवादीय बाटो नै हो । भयबाट छलिन दर्शनहरू विभिन्न रूपमा अवतरित भएका छन् । अस्तित्ववाद, भौतिकवाद, विसँगति, विनिर्माणवाद, शून्यवाद, हिन्दूवाद, जैन, कन्फुसियस, तायो सबै भयलाई परिक्रममा गर्ने ध्रुवीय वादहरू हुन् ।<br />शून्यवाद, विनिर्माणवाद, भौतिकवादमा जीवनलाई गौण गरिएको छ । तर वास्तवमा सारा जगत नै जीवनमा सापेक्षित छ र वादहरू भयवादमा । यस अवस्थामा भयलाई गौण गरेर जीवनलाई व्याख्या गर्दा अपुरो व्याख्या हुन जाला । जहाँ सम्म शून्यवाद र विनिर्माणवादको कुरा छ, उनीहरू सबै कुरा सापेक्षित र एक अर्कामा आश्रति अस्तित्व मात्र सम्भव देख्छन् । आफ्नो स्वतन्त्र अस्तित्व नभएका तर एक अर्कासँगका सम्बन्धमा मात्रै अस्तित्व रहने भएकोले सबै धर्म शून्य देख्छन् । यो उनीहरू बीचको समानता हो । डेरिडाका लागि अर्थ, संकेतहरूले अर्कामा आधारित भएर मात्र अर्थ दिन सक्छ । एउटा वस्तु अर्कोबाट फरक भएकोले संकेतको अर्थ लाग्छ । नागार्जुनको विचारमा शून्यता धारणा होइन, माध्यम मात्र हो । जसले शून्यतालाई धारण गर्दछ, उसले केही प्राप्त गर्दैन । शून्यवाद र विनिर्माणवाद शब्दहरूमा फरक छन् । एउटाले जीवन र जगत शून्यताको माध्यमबाट अगाडि बढिरहेको विचार राख्दछ, भने अर्कोले वस्तु, अर्थ र संकेतको फरकको कारणले जीवन र जगत अगाडि बढेको विचार राख्दछ । त्यस्तै सबैका आ-आफ्नै शक्तिशाली तर्क होलान् । तर भयवादीय दृष्टिकोणमा नयाँ आयाम छ । जीवन श्रृंखलाबद्ध प्रकट (Enlightment) हरूको विशाल पुञ्ज हो । यसैमा जगत निर्भर गर्दछ । जीवनको निर्देशक चेतना भएकोले यो श्रृंखलाबद्ध चेतनाहरूको प्राप्ति पनि हो । बीऊबाट बिरुवा अंकुरित हुनु, जमिनबाट बाहिर निस्किनु, पात लाग्नु, कोपिला लाग्नु, फूल फुल्नु, फल लाग्नु प्रत्येक नयाँ प्रकटहरू हुन् । गर्भ रहनु, बढनु, जन्मनु, बिहे गर्नु, सन्तान पैदा गर्नु, सबै प्रकटहरू हुन् । समयको सुक्ष्म खण्डमा प्रकट फरक हुन्छ । भन्नुको तार्त्पर्य बिरुवाले कोपिलाको अवस्थासम्म आइपुग्न धेरै संघर्ष गर्दछ । प्रत्येक प्रकटमा संघर्ष हुन्छ । संघर्ष पार गरेपछि ऊ नयाँ स्थानमा पदार्पण गर्दछ । नयाँ समय र स्थानमा पदार्पण गर्न ठूलो संघर्षपछि विजेताहरू मात्र सफल हुन्छन्, पराजयीहरू बीचैमा तुहिन्छन् । जीवनलाई पनि प्रारम्भदेखि नै धेरै पत्रहरूले छोपेको हुन्छ । यी वाधक तत्वहरूसित संघर्ष गर्दै जीवन फुल्दछ । यसरी फूल फुल्नु भयवादीयता हो ।<br />भयवाद नामबाट विश्वमा कुनै पनि दर्शनको प्रार्दुभाव भएको छैन । भयवादबाट बोधअबोध भएकाहरूले अस्तित्ववाद, शून्यवाद, अध्यात्मकवाद, मार्क्सवाद लगायतका विभिन्न दर्शनहरू जन्माए र जीवनसँग समानान्तर बनाएर हिँडाए । यी वादहरू आफैमा पूर्ण यसकारण छैनन् । यी मात्र होइन सबै वाद आफैमा पूर्ण हुँदैनन् । कसरी दुःखबाट मुक्त हुने, कसरी स्वतन्त्र अस्तित्व कायम गर्ने, आध्यात्मिक मार्गले कसरी मानवीय जीवनलाई सरल बनाउने, लगायत नीतिका कुराहरू, अनुशासनका कुराहरू नै खास गरी दर्शन र आध्यात्मिक चिन्तनमा बढी देखा प-यो । मानवीय शान्तिको कुरा गर्ने दर्शनहरूले जोडदारसँग युद्ध निम्त्याए र अन्तोतगत्वा विश्व नै युद्धमय बनाए । एउटाले आफूलाई राम्रो र अरुहरू नराम्रो भन्ने विचार अगाडि आयो । जब म र मेरो उदायो यो सँगै आन्तरिक रूपमा र बाहृय रूपमा द्वन्द शुरु भयो । मार्क्सवाद पनि वर्गिय द्वन्द भन्दा पर रहन सकेन । तर यी सबै विचारहरू भयमा अडेको कसैले बोध गरेनन् ।<br />भय सम्बन्धीका धेरै विचार, साहित्य आएका छन् वा भय जताततै प्रकट भएको हुन्छ । बोधको रूपमा र अबोधको रूपमा । बोधको रूपमा मात्र रहँदा अराजकताको अवस्था रहन्छ । युद्ध हिंसा, हत्या, शंका, भ्रम, रूढिवादी, अन्धविस्वास जस्ता विषयहरूको पछाडि भय बोध वा अबोधको रूपमा उपस्थित छ । यसलाई वादको रूपमा लैजान्दा युद्ध, हिंसा, हत्या, शंका, भ्रम सबैमा कमी आउन सक्छ ।<br />जातिय, भाषिक, साँस्कृतिक अस्तित्व खोज्नु भनेको पनि एक अर्थमा भय हो । शाक्य मुनिले दरबार त्यागेर शान्ति खोज्नु पनि एक अर्थमा अबोध भय हो । भय यहाँसम्म व्याप्त छ कि दैनिक जीवनमा हामीले काम गरिरहेका, कमाइरहेका, पढिरहेका, लेखिरहेका प्रत्येक कदमहरू भयमय छन् । भयबाट निस्किन नै हामी भय टेकेर हिँडिरहेका छौँ । फरक यहाँ छ हामीले भयबोध गरेर वाद गरिरहेका छौं । वाद गर्दा निश्चित पनि जीवनमा सानो परिवर्तनदेखि ठूला परिवर्तनसम्म हुन सक्दछ ।<br /></div><strong><span style="color:#000099;"></span></strong><br /><div align="justify"><strong><span style="color:#000099;">अस्तित्ववादः</span></strong><br />"परम सत्य कहीँ छ भने, त्यसलाई आत्माले मात्र बोध गर्न सकिन्छ" भन्ने हेगेलको भनाइलाई सात्रेले "कही परम सत्य छ भने त्यहाँ पहिला अस्तित्व हुन्छ ।" भनेर काटिदिए र आफ्नो विचारलाई स्थापित गरे । परम सत्यको कुरा उठनासाथ त्यसको केन्द्र र परिधि के हुन् ? परम सत्य कतिन्जेलसम्म अडन सक्छ भन्ने प्रश्न बन्न सक्छ । वास्तवमा परम सत्य नै हुँदैन । प्रत्येक परम सत्य मानिएका मान्यताहरूको केन्द्र र परिधिको अवधि नै हुँदैन । परम सत्य, अस्तित्व, निश्चितता यी सबै वास्तवमा एक किसिमको अस्थायी शिविर हुन् । हामीलाई लाग्छ जीवन एउटा स्थिर सत्य हो, वास्तवमा यो एउटा अस्थायी शिविर मात्र हो । यस्ता धेरै शिविरहरू हुन्छन् । भ्रम, लीला, वृथा, खेलजस्ता शब्दले बनेका छन् । तर यी सबै भयका विश्व रूप हुन् । जब कुनै वस्तु निश्चित, स्थिर, सत्य हुदैन, त्यहाँ निश्चित अस्तित्व हुने कुरै आउँदैन । फेरि यी शब्दहरू जैविक शब्दहरू होइनन्, यी शब्दहरूको धड्कन हुँदैन, धडकन र जीवन भएको शब्द भय नै हो । यो अति संवेदनशील छ । समय मानिदिने हो भने समयको सानो खण्ड अगाडि देखिएको सत्य (अस्तित्व) र सानो खण्ड पछाडि देखिएको त्यही सत्य (अस्तित्व) फरक हुन् । त्यसो भने कसको निश्चित अस्तित्व छ ? यिनीहरू त शून्यता, भिन्नता र प्रकटहरू मात्र हुन । शून्यता, भिन्नता र प्रकट श्रृंखलाबद्ध प्रकटका माध्यमहरू हुन । भयवादले निश्चित आकार र रूप कसैको समाएर बस्दैन । यदि कसैको अस्तित्व स्थिर छैन भने भयवाद के हो ? प्रश्न बन्छ । भयवादमा दुइटा रेखाहरू हुन्छन् श्रृंखलाबद्ध प्रकटको रेखा र सहजका रेखा । एकातिरबाट श्रृंखलाबद्ध रूपमा प्रकट हुँदै जान्छ र अर्को तर्फसहजताले त्यस प्रकटलाई डोउँदै लान्छ । जीवनमा यो रेखा अनन्त हुन्छन् । ढुङगाको चेपबाट निस्किन्दा बिरुवाले अस्तित्वको लागि निस्केको भन्न नमिल्ला । ऊ बाँच्न चाहान्छ । बाँच्न चाहानुलाई अस्तित्व भनिएको हो भने बाँच्नु र अस्तित्व पर्यायवाची हुन सक्छन् । बाँच्नेको चेतना जब हुर्किन्दै जान्छ, त्यो सँगै भयका मात्रा बढ्दै जान्छ । जीवन र मृत्यु बीचमा अस्तित्व कहाँ छ भनेर हेर्नु पर्ने हुन्छ । हो अस्तित्ववादीहरू बाँच्नु पनि अस्तित्व हो र मृत्यु पनि अस्तित्व हो भन्छन् भने अस्तित्व भन्ने शब्द भय हो भन्दा फरक नपर्ला । जब अस्तित्व छ भनेर सोचिन्छ, भयवादको यौद्धिक अनुसार त्यहाँ अस्तित्वले भयको धरातल टेकेको हुन्छ । </div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4046429329966522701-8859816360469423269?l=fearism2.blogspot.com' alt='' /></div>fearismhttp://www.blogger.com/profile/03999803993775074898noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4046429329966522701.post-59828011031111126012008-06-01T19:36:00.001-07:002008-06-01T19:38:56.462-07:00<a href="http://1.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SENcvaLGGWI/AAAAAAAAAGY/LDM051K4g2c/s1600-h/P14.jpg"><img id="BLOGGER_PHOTO_ID_5207107563719891298" style="CURSOR: hand" height="164" alt="" src="http://1.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SENcvaLGGWI/AAAAAAAAAGY/LDM051K4g2c/s400/P14.jpg" width="439" border="0" /></a><br /><div align="justify">माथिको चित्र नं. १४ को चित्र नं. १ मा चेतनाको पूर्ण अवस्था र भयको पूर्ण अवस्था नै पूर्ण जीवन भनेर देखाइएको छ । पूर्ण जीवनले मात्र जीवन र जगतलाई देख्दछ । चेतनशील प्राणीलाई अरू तत्व काम, क्रोध, माया, मोह, शंका, भ्रमले भन्दा भयले बढी प्रभाव पार्दछ । जीवन शून्यता, भिन्नता, अस्तित्व, भ्रम, शंका, क्रोध, यौनले मात्र पूर्ण हुँदैन, जीवन पूर्ण हुन त भय देख्नुपर्छ । जीवन पूर्ण गर्न भयको साहित्य, कला र संगीत गर्नुपर्दछ । भयवादीय चिन्तन भनेको कोपिलामय, प्रकटमय र शिशुमय चिन्तन हो । माथिको चित्र नं. १ मा भयबाट उत्रिन्दै गएपछि जीवन कोपिलामय, शिशुमय बन्दै गएको देखाइएको छ र प्रत्येक सुक्ष्म समय एक अर्थमा आफैमा प्रकटमय हो । किनभने प्रत्येक सुक्ष्म समयमा परिवर्तन प्रकट भैरहेको हुन्छ ।<br />चित्र नं. १४ मा देखाइ जस्तै जब जब जीवनबाट भयको पारो ओर्लिन्दै जान्छ, जीवन कोपिलामा प्रवेश गर्छ, र जब भयका पत्रहरू खोलिसक्छन्, तब फूल फुल्दछ । यही हो भय साहित्य जसले जीवनलाई काँडाबाट, ढकानबाट निकालेर सुन्दर बनाउँछ । जीवन बुझने तरीका हो यो । प्रत्येक सचेत प्राणी जसरी बाँच्न चाहान्छ ठीक त्यसरी नै फूल फुल्नलाई पनि धेरै संघर्ष पार गरेर आएको हुन्छ । भय साहित्य फूल फुलेर भमरा र पुतली लाग्दाको साहित्य होइन, केवल ढकनाबाट निस्केको फूल साहित्य हो । फूलमा पुतली भँमरा लागेपछि फूलको जीवन चक्र शुरु हुन्छ । भयले त्यति पर लग्दैन । कोपिलालाई बाहिरका पत्रहरूले संरक्षण गरेको हुन्छ, त्यसरी नै एक अर्थमा जीवनलाई भयले । यदि कोपिलालाई बाहिरी पत्रले फुल्नै नदिने गरी बेरेर राख्छ भने सुन्दर कोपिलाको सौर्न्दर्य लुप्त हुन्छ । जीवनलाई भयले छोपिदियो भने जीवनको सौर्न्दर्य पनि बिरुवाको जस्तै लुप्त हुन्छ । भयबाट जीवनलाई निकाल्नुको अर्थ जीवनलाई सडकमा छोडेको गोरु जस्तो बनाउनु चाहि होइन । कोपिलाबाट फूल बनाउनु हो ।<br />चित्र नं. १४ को चित्र नं. १ मा चेतनाका अवस्थाहरू देखाइएको छ । अवचेतना भनेको करिब करिब सुषुप्त अवस्था हो यो सुषुप्त अवस्था साना साना सुक्ष्म बिन्दूबाट बढदै सुप्त अवस्थामा पुग्छ । सुप्त अवस्थाबाट बढदै जागृत अवस्थामा पुग्छ सुषुप्त अवस्थाबाट जागृत अवस्थामा पुग्न चेतनाले अनगिन्ती समयका कालखण्ड पार गर्दछ । चेतनाको बढ्दो अवस्थासँगै ज्ञान र भयको मात्रा बढ्दै जान्छ । अहंम, अस्तित्व, समस्या, चिन्ता, शंका, भ्रम, क्रोध भयका उत्प्रेरक तत्वहरू हुन् । चेतनासँग गाँसिएका अनेकौं कुराहरू समय र अवस्थासँग रूप परिवर्तन गर्दै भयका उत्प्रेरक तत्वहरूसँग मिल्न आउँछन् र भयलाई बढाउन मदत गर्छन् । चित्र नं. १ मा एकातिरबाट चेतना बढिरहेको छ भने अर्कोतिरबाट भय, बीचमा ज्ञान रेखा । जहाँ चेतना, ज्ञान र भय मिलेका छन्, यो पूर्ण जीवनको अवस्था हो । ज्ञानका रेखाहरू चेतनाबाट निस्केर समस्या -भय) सम्म पुगेका छन् । त्यसपछि मात्र मान्छेले जीवनलाई पूर्णमा बुझेको हुन्छ र भयलाई पनि । यही अवस्थाबाट नै ऊ जीवन र जगतलाई बुझछ, बुझाउँछ र व्याख्या गर्छ । यो अवस्थाबाट ऊ जे बुझछ, यो उसको चरम बुझाइ हुन्छ । खास गरी मान्छेले आफूलाई जहिले पनि यही अवस्थामा भएको ठान्दछ । तर क्षमता अनुसार यो तलमाथि पनि पर्न सक्छ । लेखकहरूले तलबाट माथिसम्म गएको जुनै बिन्दूलाई पनि आफ्नो लेखन ठान्न सक्छन् । तर भय लेखनको प्रयास भयको मात्रालाई लेखन प्रविधिबाट तल झार्नु हो । चित्र नं. १ मा भय लेखनको रेखाले भय तल झरेको देखाएको छ । भयको मात्रा बढ्दै जाने भएकोले लेखनको यो प्रयोग कला, संगीतमा पनि गर्न सकिन्छ ।<br />चित्र नं. १४ को चित्र नं. २ माथिबाट तल झरेको रेखा फूलमा देखाइएको छ । फूलले उम्रेपछि अनेकौं विकासको चरण पार गरेर कोपिला लाग्ने अवस्थामा पुग्छ । फुल्नु अगाडि कोपिलाले आफूलाई ढाक्ने पत्रलाई हटाएर बाहिर निस्किन्छ र कोपिला हुँदै फुल्न पुग्छ । फूलले फुल्ने अवस्थामा पुग्न आन्तरिक र बाहृय अनेकौं समस्याहरूसित संघर्ष गरिरहेको हुन्छ । तर पनि पनि फुलेरै छाड्छ । फूलका प्रत्येक अंगहरू सुम्सुमाउन योग्य र कलाउँदा हुन्छन् । ती सुकोमल अंगहरू मध्ये कोपिला सबै भन्दा मोहक हुन्छ भन्दा अतिशयोक्ति नहोला ।<br />चित्र नं. १४ को चित्र नं. ३ मा एउटा बिरुवाको उदाहरण छ । बीऊलाई माटोमा रोपेपछि बाहिरी आवरण छेडेर टुसाउन थाल्छ माटोभित्र अनि माटो बाहिर । उसको आफ्नै<br />बाटोमा पनि हाँगा, पात, कोपिला, फूलको प्रकट भइरहन्छ । प्रत्येक प्रकटमा आन्तरिक र बाहृय रूपमा प्रभावकारी तत्वहरू हावा, पानी, घामले प्रभाव पारिराखेको हुन्छ । ठीक त्यसरी नै मान्छेमा प्रत्येक पटक प्रकटहरू भइरहेका हुन्छन् । चेतना जीवित भइन्जेल समस्याको बारेमा ज्ञान दिदै भय भैरहन्छ ।<br />फूलको जीवनलाई निर्विवाद रूपमा मानिसको जीवनसँग तुलना गर्न सकिन्छ । मान्छेलाई जन्मेदेखि मृत्युसम्मको प्रत्येक क्षण अरुलाई भन्दा पनि आफूलाई आफ्नो जीवन मोहक लाग्छ । मान्छे हरपल कोपिलाको खोजीमा भौतारिरहन्छ । जीवनका प्रत्येक चरणमा हुने परिवर्तन कोपिला हुन् । आमाको गर्भबाट जन्मिनु, हुर्किनु, विवाह गर्न, मर्नु । त्यस्तै ज्ञान प्राप्त गर्नु, आविष्कार गर्नु, विकास गर्नु सबै कोपिला हुन् । जीवन र विकास कोपिलाका श्रृंखला हुन् । एउटा कोपिला लाग्छ, फेरि अर्को कोपिला लाग्छ । भय सोच कोपिलाहरूको आविष्कारको सोच पनि हो ।<br />यही कोपिलालाई विनिर्माणवादका प्रवर्तक ज्याक डेरिडाले विभिन्नता भने होलान्, यही कोपिलालाई नागार्जुनले शून्यता भने होलान् । यही भिन्नता र शून्यतालाई अर्को शब्दमा कोपिला भन्न सकिन्छ । डेरिडा एकातिर केन्द्रहिनताको कुरा गरिरहेका छन् । स्थायी, निश्चित, केन्द्र र परिधिहरू नै नभएपछि ती केन्द्रहरू भिन्नता, शून्यता र प्रकटहरू नै हुन् । यी कोपिलाहरू भयसँग बाँधिएर आएको हुनाले जीवनसँग यसको सम्बन्ध छ । कोपिलाले जति गहिरो सम्बन्ध निर्जीव वस्तुसँग राख्दछ, त्यो भन्दा बढी सम्बन्ध सजीव वस्तुसँग राख्दछ । विनिर्माणवाद र शून्यवाद सजीव र निर्जीवमा हाराहारी देखिन्छ । भयवादमा देखेर, बुझेर जीवनसँग सापेक्ष राख्ने वस्तुहरूको अस्तित्वको कुरा गरिन्छ । जीवन छैन भने सबै वस्तुहरू नगण्य हुन जान्छन् । त्यसैले जीवनमा भय निरपेक्ष छ, यसैको सापेक्षतामा प्रत्येक गतिविधिहरू सञ्चालन हुन्छन् । वस्तुहरूको निमित्त जीवन निरपेक्ष छ । जीवनमा नै सबै जीवन र जगत निर्भर गर्दछ ।<br />दोस्रो विश्वको भयाभय स्थितिले ओकेलेर छोडेको उत्तर आधुनिक कालमा त्यस अघिका मान्यताहरू भत्काउने नयाँ मान्यताहरूको प्रकट भयो । सजिलैसँग भनियो,<br />बद्ध - मुक्ति<br />अनुशासन - अराजक<br />उत्पादन - प्रक्रिया<br />संश्लेषण - वैपरित्य<br />उपस्थिति - अनुपस्थिति<br />गहिराइ - सतह<br />सुनिश्चितता - अनिश्चितता<br />सर्वकालिकता - तात्कालिकता<br />यी मान्यताहरू भनेको सजिल्यैसँग भत्किन सक्छन् ? एउटा सजिलो उदाहरण बद्ध भएका वस्तु के पूर्ण मुक्ति हुन सक्छ ? खास गरी भयबाट कोही मान्छे मुक्त हुन सकेका छन् ? सर्वप्रथम त भयबाट कोही पनि मुक्त हुन सक्दैनन् । सबै पुरानो मान्यताबाट नयाँ मान्यतामा प्रवेश गर्ने प्रयास गर्छन् भयवादीय चिन्तन जीवन सहजता उन्मुख लेखन, चिन्तन मात्र हो । यस मार्गमा प्रकट र सहजताको प्रकट समानान्तार रूपमा जाने प्रयास हो । किनभने अन्तिम मुक्ति एउटा असंभव गर्त हो । त्यसरी नै जति पनि बद्ध छन् ती सबै मुक्तको यात्रामा भयवादीय प्रकटबाट हिँड्दछन् । जीवनको सबै भन्दा नजिकको साइनो मृत्युसँग हुन्छ । जीवनदेखि मृत्युसम्मको यात्रामा गरिने क्रिया, प्रतिक्रिया, प्रक्रियालाई असर पार्ने तत्वहरू नै भय मण्डल हुन् । भय मण्डलको कुहिरोभित्र आफूलाई खोजिने गतिविधिको संगालो नै भयवादीय चिन्तन हो ।<br />यसरी नै माथि उल्लेख गरिएका बद्ध, अनुशासन, उत्पादन, संश्लेषण, उपस्थिति, गहिराइ, सुनिश्चितता, सर्वकालिकताबाट हिँडेर मुक्ति, अराजक, प्रक्रिया, वैपरित्य, अनुपस्थिति, सतह, अनिश्चितता, तात्कालिकतासम्म पुग्दा तय गरिने यात्रा नै भयवादीय यात्रा हो । भयवाद एउटा प्रक्रिया, एउटा माध्यम हो जसलाई सहजताले डो-याएर प्रकटहरूमा हिँडाउँदै भयवाद सम्म पुर्‍याउँछ । भयवाद नवीन कुराहरूको खोजी गर्नु र पुरानो विचारहरू भित्र पनि नवीन कुरा खोज्नु हो । यो दर्शन, साहित्य, विचारले छोडेको भागको खोजी हो एकातिरबाट भने अर्कोतिर भेट्टाइएका भित्रको नवीन खोज हो । किनभने दर्शन, विचार, साहित्य, कला सबैले जीवन सहजताको लागि रचना, संरचना, संरक्षण, आविष्कार गर्दा यसैको निमित्त गरेपनि भयलाई अँध्यारो भागमा कतै छोडेको हुनाले त्यसको खोज हो । यस खोजमा दर्शन, कला, साहित्यले जीवनको अध्ययन, अनुसन्धान गरेर भय खोजिन्छ र त्यसलाई वाद तर्फअग्रसर गराइन्छ । दर्शन, विचार, साहित्य प्रकटको एउटा बिन्दूमा विश्राम गर्छन् भने विश्रामित स्थानबाट उठाएर हिँडाउनुपर्छ । जस्तै शून्यवाद, विनिर्माणवाद, मार्क्सवाद, अस्तित्ववाद, विसँगतिवाद एउटा बिन्दूमा पूर्ण विराम लागेर बसेका छन् भने भयवाद त्यसलाई केवल एउटा मात्र प्रकट मान्न तयार छ र त्यसता प्रकटहरू जीवनभर नै भइरहन्छन् भन्ने मान्यता बनाउन चाहान्छ । यी तमामवादहरू त्यसपछि के भए भन्ने खोज पनि यहाँ समावेश गरिएको छ । माथिका बाँयातिरका बद्धहरू दायाँ खुलातिर हिँड्दा हिँडिने माध्यम हो भयवाद । कुनै एउटा विचारमा बद्ध, निश्चित भएर बस्नु भनेको विश्राममा बस्नु हो भने अर्को विश्राममा हिँड्नु भनेको खुला हुनु हो । निश्चय पनि विचार, प्रयोग एउटा घरभित्र कैद भएर बस्दैन । त्यो त अनन्त खुला उडन चाहान्छ । भयवाद यथास्थितिमा हुँदैन गतिमा हुन्छ । मार्क्सवाद भनेर अडेर बस्नु भनेको कैदी हो त्यहाँबाट हिँड्दै लेनिनवाद, माओवाद, जुचे विचारधारा र अझै त्यहाँ भन्दा पर हिँडिरहनु पर्छ । विनिर्माणवाद, हिँड्दै लीला लेखन, सृजनशील अराजकता जानुपर्छ त्यस्तै अस्तित्ववाद हिँड्दै जानुपर्छ, शून्यवाद, भौतिकवाद, नारीवाद, प्रकृतिवाद, अध्यात्मवाद सबै हिँड्नुपर्छ । यो नै प्रकट हो । प्रकटको श्रृंखला नै भयवाद हो । समरसेट ममले चिडियाखाना, संग्राहलयमा गएर जनावरहरूबाट शब्द आविष्कार गर्न खोजे, हिराको चमकबाट शब्द आविष्कार गर्न खोजे जस्तै विचार र दर्शनभित्रबाट नयाँ विचार, शब्दको आविष्कार गर्नु नै भयवाद हो । यसरी खोज्दै जाँदा असरल्ल भय भेटिन्छ । भयहरू अनियन्त्रित, प्रणाली विहिन, अराजक अवस्थामा लडिरहेका, उभिरहेका, कुदिरहेका हुन्छन् । ती सबैलाई सहजताको बाटोबाट विभिन्न प्रकटहरू पार गर्दै लैजानुपर्छ । यी माध्यमबाट जीवन सहज बन्दछ । यसलाई कला, साहित्य, सँस्कृति सबै माध्यमबाट लान सकिन्छ । </div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4046429329966522701-5982801103111112601?l=fearism2.blogspot.com' alt='' /></div>fearismhttp://www.blogger.com/profile/03999803993775074898noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4046429329966522701.post-86658551350628647002008-06-01T19:32:00.000-07:002008-06-01T19:35:08.562-07:00<div align="justify"><a href="http://2.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SENcIqLGGVI/AAAAAAAAAGQ/zlHUu60frHY/s1600-h/P13.jpg"><img id="BLOGGER_PHOTO_ID_5207106897999960402" style="CURSOR: hand" height="131" alt="" src="http://2.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SENcIqLGGVI/AAAAAAAAAGQ/zlHUu60frHY/s400/P13.jpg" width="437" border="0" /></a><br /></div><div align="justify">प्रत्येक प्रकट ज्ञान प्राप्त हुनु हो । प्रत्येक ज्ञान प्राप्त हुनु नयाँ यात्राको निमित्त कोपिला लाग्नु हो । तरुलको बिरुवाले जमिन फुटाएर जब बाहिर निस्किन्छ, त्यो एउटा कोपिला लागेको अवस्था हो । जब उसको हाँगा निस्किन्छ, अर्को यात्राको निमित्त कोपिला हो । अनि फूल फुल्न अगाडि कोपिला लाग्छ अर्को अवस्था हो । उसको जीवनभरि प्रत्येक सुक्ष्म समयको खण्डमा कोपिला लाग्ने गर्दछ । जीवन कोपिलाहरूको लामो श्रृंखला हो । यो माला जस्तै उनिन्दै आएको हुन्छ । मान्छेले जन्मिनुभन्दा अगाडिदेखि कोपिलाका श्रृंखलाहरू शुरु गरिसकेका हुन्छन् । जन्मिनु, हुर्किनु र बढनु, यी प्रत्येक क्षणहरू कोपिलाहरू हुन् । ज्ञान प्राप्त गर्नु हुर्किनु, बढनु, विवाह गर्नु, सन्तान पैदा गर्नु जस्तै एउटा एउटा कोपिलाहरू हुन् । यी कोपिलाहरू प्रकट (Enlightment) हुन् । किनभने एउटा रूपबाट अर्को रूपमा प्रकट भएका हुन्छन् । प्रकटको सुन्दर रूप कोपिला हो । जिसस, मोहमद, सिर्द्धार्थका ज्ञान प्राप्त गर्नु र ज्ञानको प्रचारप्रसार गर्नु केवल एउटा कोपिला लाग्नु मात्र हो । किनभने यस्ता कोपिला ज्ञान वा प्रकट सधैँ नै भैरहेको हुन्छ । फरक यति हो कुनै उल्लेखनीय हुन्छ कुनै अउल्लेखनीय । पढ्दा, लेख्दा, हिँड्दा, बोल्दा ज्ञान प्राप्त भइ नै रहन्छ ।<br />यी प्रत्येक श्रृंखलामा कोपिला लाग्नुलाई शून्यवादीहरू शून्यवाद भनेर तर्क गर्छन्, भने विनिर्माण वादीहरू वस्तु फरकको कुरा गर्छन् । समयको सबै भन्दा सुक्ष्म खण्डमा बढेको बिरुवालाई शून्यवादीहरू शून्यको कारणले भनिरहेका छन् भने विनिर्माणवादीहरू फरकको कारणले समयको सानोभन्दा सानो खण्डमा सजीव वस्तुहरू बाधाबन्धन तोडेर अगाडि बढ्न खोज्छन् । फलस्वरूप विस्फोटन हुन्छ र नयाँ रूपमा प्रकट भैदिन्छ । निर्जीव वस्तुहरूलाई चलायमानहरूले प्रभाव पारिराखेको हुन्छ । त्यसैले उनीहरूको रूप परिवर्तन भैरहेको हुन्छ । उनीहरू बाधाबन्धन भत्काउँदै अगाडि बढ्छन् हावापानीजस्तै । मान्छे जन्मिनु, बिरुवाले जमिन फुटाएर बाहिर निस्किनु, पानीले बाँध फुटाएर बगिजानु समान प्रक्रियाहरू हुन् । नानीहरूले प्रत्येक काल खण्डमा नयाँ नयाँ कुराहरू सिकिरहेका हुन्छन् । यो सबै ज्ञान प्राप्तिको कारणले संभव भएको हो । मान्छेहरू हरेक क्षण ज्ञान प्राप्त गरिरहेका हुन्छन् । कोपिलाले आफूलाई घेरिरहेको ढकनीहरूलाई भत्काएर बाहिर निस्केको जस्तै प्रत्येक ज्ञान प्राप्तमा अवरोधहरू भत्किरहेका हुन्छन् ।<br />प्रत्येक ज्ञान प्राप्त कोपिला लाग्नु हो । ती कोपिलामा पुतली, भँमरा लाग्नुको हिसाब जोडिएको हुँदैन । प्रत्येक प्रकाश अँध्यारोबाट निस्किन्छ । जब त्यसले उज्यालो प्राप्त गर्छ, त्यो त कोपिला नै हुन्छ । भयवादीय चिन्तनको उद्देश्य नै ती कोपिलाका बिन्दूहरू हुन् । यसलाई नागार्जुनले शून्य भने होलान्, ज्याक डेरिडाले भिन्नता भने होलान् । भिन्नता, शून्य सजीव र निर्जीव दुवैमा लागू हुन सक्छ, भने भय जीवनमा । प्रकाश निरपेक्षको सत्यता जस्तै जीवनको निमित्त भय निरपेक्ष हो । जीवन भएन भने जगत केवल शून्य हुनजान्छ ।<br />कुनै एउटा ढुङगा स्थिर रूपमा बसिरहेको हुन्छ । हामी ठान्छौं यसका कसरी प्रकट हुन्छन्, यो एउटा निर्जीव वस्तु हो । यसैलाई चारैतिरबाट माध्यमको रूपमा रहेको बाहृय तत्वहरूले हानिरहेको हुन्छ र प्रत्येक पल विघटन भइरहेको हुन्छ । केही अगाडि देखिएको ढुङगा र केही समय पछाडि देखिएको त्यही ढुङगा नितान्त रूपमा फरक ढुङगा हुन्, त्यहाँ थुप्रै प्रकट भइसकेका हुन्छन् । प्रत्येक प्रकटहरू ठूलो संघर्षले मात्र प्राप्त हुन्छ । शाक्यमुनि बुद्धले प्राप्त गरेको ज्ञान एउटा प्रकट हो । यो ज्ञान प्राप्त गर्नलाई उसले भोकै तिर्खै ठूलो संघर्ष गर्नु प-यो । धेरै संघर्ष खोजपछि कुनै एउटा कुराको ज्ञान हुन सक्छ । अथवा खोजिएको वस्तु खोजिएको रूपमा वा नयाँ रूपमा प्राप्त हुन सक्दछ । कोलम्बसले भारत खोज्न जाँदा अमेरिका पत्ता लगाए । वैज्ञानिकहरूले एउटा विषयको अनुसन्धान गर्दा अर्को वस्तुको आविष्कार गरेको कैयौ उदाहरण छन् । प्रत्येक प्रकटलाई कुनै वस्तुले छोपेर राखेको हुन्छ र नै प्रकट हुन्छ । अन्यथा प्रकट हुने सवालै पैदा हुदैन । बीऊले बोक्रा फुटाएर बाहिर निस्किनु, बिरुवाले माटो फुटाएर बाहिर निस्किनु जस्तै मान्छेले सफलता पाउन धेरै संघर्ष गर्नुपर्छ । बीउ जस्तै मान्छेको जीवनलाई भयले छोपेर राखेको हुन्छ र मान्छे यो भयबाट मुक्ति पाउन साँझबिहान छटपटाइरहेको हुन्छ । यही छटपटावटले गर्दा मान्छेमा उन्नति र प्रगति हुन्छ । यो उन्नति र प्रगतिले भयलाई केही जितेको जस्तो हुन्छ । तर वास्तवमा यो एउटा मीठो भ्रम मात्र हो । उन्नति र प्रगतिले भयलाई कति पनि असर पारिरहेको हुँदैन । किनभने भयको बाटो नै फरक छ । भय आफ्नै बाटोबाट प्रकट भैरहेको हुन्छ । यही प्रकटलाई समाउँदै जानु भयवादको मूलभूत उदेश्य हो । भयबाट सहजताको स्थितिमा आउने कुरा जति सहज ढंगबाट भन्न सकिन्छ तर वास्तविक जीवनमा त्यति सहज छैन । यसलाई व्यवहारमा उतार्न झन् गाह्रो कुरा हो । तर पनि मान्छेले निरन्तर प्रयास गरिरहेकै हुन्छ । प्रत्येक प्रकटहरू यसैमा केन्द्रित हुन्छन् । कतिपय मान्छेहरू यसलाई मान्न तयार नहुन सक्छन् । धेरै थोरै लेखाइले मान्छेलाई असर गर्दछ नै । भयलाई खुलस्त खुलाएर राखेपछि आशा छ मान्छेमा नयाँ प्रकट आउन सक्दछ । यो प्रकटले मान्छेको जीवनलाई अलिकति पनि सहज बनाउन मदत ग-यो भने त्यसलाई ठूलो प्रकट मान्नु पर्दछ ।<br />मान्छे जन्मिन्छ, हुर्किन्छ, घरजम गर्छ, वृद्ध हुन्छ र एक दिन मर्छ । यी सबै प्रकटहरू हुन् । मान्छे जन्मिनु र मर्नु सम्ममा अनगिन्ती प्रकट हुन्छन्, यस्तै वनस्पतिको हुन्छ, संसारको हुन्छ । यही प्रकटहरूको श्रृंखलाहरूले जीवन र जगत अडेको छ । यो प्रकटको नियमित बाटो हुदैन । कुनै एउटा वस्तुको दोस्रो प्रकट अज्ञात हुन्छ । किनभने जन्मिन्छ भनेर पर्खिरहेको नानीको पेटमै मृत्यु पनि हुन सक्छ । पेट मै मृत्यु भएपनि प्रकटै नै हो ।<br /></div><div align="justify"><br /></div><div align="justify"><strong><span style="color:#000099;">जीवनलाई भयले मात्र निर्देशन गरेको छ ?</span></strong><br />भयवादको विकासको क्रममा धेरै मान्छेहरूसित विमर्श हुँदै आएका छन् । जीवनलाई भयले मात्र निर्देशन गरेको हुँदैन भन्ने तर्क पनि आइरहेको छ । एउटा पक्षले जीवन भयबाट निर्देशित छ भनी स्वीकार गरिरहेका छन् भने अर्को पक्षले भयले मात्र जीवनलाई निर्देशन गर्दैन भन्दै आइरहेका छन् । भयले निर्देशन नगरेका क्षेत्र वा विषय भनेको मनोरञ्जन, खेल, आमोदप्रमोद, प्रेम, खुशी, रमाइलोजस्ता भन्ने उनीहरूको तर्क हुँदै आएको छ । पहिलो कुरा त यी मनोरञ्जन गरिएका आनन्द, आमोदप्रमोद, संगीत, सबैभित्र भय नै भय हुन्छ । संगीत सुनिरहँदा कान दुख्छ कि, बिजुली जान्छ कि, आवाज सानो हुन्छ कि, गीत नराम्रो हुन्छ किको भय भइ नै रहन्छ । त्यस्तै चलचित्र हेर्दा, खेलहरू खेल्दा पनि भइरहन्छ । त्यसैले भयले नछुएको कुनै क्रिया जीवनमा पाउन सकिन्दैन । कतै न कतैबाट भय भैरहेको हुन्छ । यति मात्र हो कसैले तुरुन्तै स्वीकार्छन्, कसैले स्वीकार्दैनन् । नस्वीकार्ने पक्षले पनि ढिलो छिटो नस्वीकारी हुँदैन । यही नै यथार्थ हो ।<br />कुनै मान्छे बाटोमा हिँडिरहेको छ उसलाई कुनै कुराको भय भएर हिँडेको हुँदैन भन्ने तर्क हुन्छ । तर जब उसले बाटोमा र्सप, खाल्टो, भिर, गाडी देख्छ अनि उसलाई भय हुन थाल्दछ । झट्ट हेर्दा यी विषयहरू भयमा पर्दैनन् कि जस्तो लाग्छ । तर सबै क्रियाको पछाडि कुनै न कुनै उद्देश्यले भय लुकेको हुन्छ । मान्छेहरू त्यसै मनोरञ्जन गर्ने, खेल्ने, खुशी हुने, रमाइलो गर्ने, आनन्द गर्ने गर्दैनन् । ती सबैको पछाडि काम, दुःख, कष्ट, चिन्ता, रोग, डर, समस्या, शंका, भ्रम हुन्छ नै । । खेलिरहेको ठाउँमा हार्ने, लड्ने, चोटपटक लाग्ने त्यतिकै संभावना हुन्छ । ती समस्याहरूबाट एकछिन भएपनि छुटकारा पाउन मान्छेहरू यी क्रियाकलाप गर्छन् । फेरि जन्मदेखि मृत्युसम्मको यात्रामा वा घटनाको संभावनादेखि घटनासम्म यी विषयहरू आउँछन्जान्छन् । मूल विषय यो हुँदैन, फेरि हामी यसलाई जीवनमा प्रमुख विषय बनाउन खोज्दाखोज्दै पनि बनाउन सकिरहेको हुँदैनौँ । जीवनमा सधैँ भयबाट पीडित भएपछि यसबाट राहत पाउन हामी केहीक्षणलाई भएपनि यी क्रियाकलापमा भुल्न चाहान्छौ । कहिलेकहीँ यी क्रियाकलापमा भुल्न खोज्दा झन् समस्या उत्पन्न भएको पनि हामीले पाएका छौ । तास खेल्ने मान्छे, मद्यपान गर्ने मान्छे, वनभोजमा जाने मान्छे विभिन्न घटनामा पर्‍यो भने झन् समस्या हुन्छ र भय बढाउँछ । त्यसैले यी विषयहरू देख्दा भयपरक नभएपनि भयभन्दा बाहिर हुँदैन ।<br />वास्तवमा यो विषयले जीवनमा सानो भाग ओगद्छ । मूल विषयको पूरकको रूपमा आउँछ वा भयले सधैँ लखेटिरहेको अवस्थामा केही समय भयबाट निस्केर बस्ने साधन हुन् यिनीहरू सबै । कामको बोझले थकित, दुःखकष्ट, रोग, चिन्ता, डर, शंका, भ्रम, त्रास, समस्याबाट अलिकति भएपनि लुक्ने प्रयास हो । यसको छुट्टै प्रयोजन हुँदैन । यसले अलिकति भएपनि जीवनलाई राहत, सहज दिन्छ । भयवादमा "बाँचिन्जेलको जीवन सबैलाई नै यस्तै बनाऊ" भन्ने प्रयास हो । हो हामी जब खेलिरहेका हुन्छौ, नाटक, सिनेमा, खेल हेरिरहेका हुन्छौ त्यसबेला हामीले दुःखकष्ट, चिन्ता, समस्या, भय केही बिर्सने हुन्छौ । गीतसंगीत सुन्दा पनि हामीलाई त्यस्तै हुन्छ । पीर, चिन्ता, समस्या, डर लागेको बेला हामी सिनेमा, संगीत, खेलजस्ता मनोरञीय खेलहरूको सहयोग लिन्छौ । कतिपय यस्ता खेल, मनोरञ्जनहरू शारीरिक अभ्यासको रूपमा आउँछ । यी सबै भयबाट परजस्तो देखिएपनि भयभित्रै छन् । यदि हामीले जीवनलाई मनोरञ्नात्मक रूपबाट लान सक्यौ भने यही नै हो भयवाद ।<br />फेरि मान्छेलाई निर्भय वा अभय बनाएर लैजाँदा समाजमा अराजकता बढ्न सक्छ किको शंका हुन्छ । निश्चय पनि मान्छेले कानुन, नियम, धर्मसँस्कार मान्न छोडयो भने एक किसिमको अराजकताको संभावना हुन्छ नै । यो शंका यसको नकारात्मक पक्ष हो । यस्ता नकारात्मक पक्ष सबै विचार, व्यवहारसँग हुन्छ । धर्मसँस्कार, रीतिरिवाज, समाज, देश, विभिन्न विचारहरू, आविष्कार, सभ्यता सबैलाई नकारात्मक ढंगबाट सोचिदिने हो भने र नकारात्मक बाटोबाट लाने हो भने निश्चय पनि त्यहाँ नकारात्मक असर पर्दछ । कैयौ देशमा धर्मले नकारात्मक प्रभाव पारेको छ वा धर्मको गलत व्याख्या विश्लेषण भएका छन्, धर्म मात्र होइन राजनीति, प्रजातन्त्र, गणगन्त्र, विज्ञानको आविष्कार गलत प्रयोगले विश्वलाई नै गलत बाटोबाट डोर्‍याइरहेको छ । हो डोर्‍याउने र प्रयोग ठीक मार्गबाट गर्‍यो भने समाज, देश र व्यक्ति ठीक मार्गबाट हिँड्छ । कुनै एउटा मान्छे सरासर हिँडिरहेको छ । ऊ क्षणिक भएपनि निर्भय हिँडिरहेको हुन्छ । बाटोमा र्सप देख्यो वा डोरीलाई र्सप देख्यो भने उसका गतिविधि, सोचाइ, सबै प्रभावित हुन्छ र ऊ हिँडेको उदेश्यमा नपुग्न पनि सक्छ । त्यसैले भयवादको प्रयोग, व्यवहार, अनुशासन ठीक मार्गबाट भयो भने समाज, देश, विश्व सही मार्गबाट अगाडि बढ्ने छ । कसैलाई दीर्घकालिन लाभ प्राप्त होला कसैलाई अल्प कालिन । यसले सबैलाई लाभ नै हुन्छ । कसैलाई यसले हानी गर्दैन ।<br /></div><div align="justify"><br /></div><div align="justify"><strong><span style="color:#000099;">भयको प्रयोग<br /></span></strong>भयवाद चिन्तनहरूमा नवीन चिन्तन हो । यसको प्रयोग कला, साहित्य, सँगीतमा हुनुपर्दछ । कला, साहित्य, संगीत जीवन र जगतको बारेमा गरिन्छ । साहित्यमा भयलाई खेलाएर हेर्नु पर्छ किनभने यो प्रत्येक जीवनमा छायाँ जस्तो सँगै आइरहेको हुन्छ । भयलाई विभिन्न विषयमा प्रस्टयाउन सकेको खण्डमा भयको मात्रा आफै कम हुदै जान्छ । नेपाली साहित्यमा अद्भौतिकता, आदर्शवाद, स्वच्न्दतावाद, यथार्थवाद, ऐतिहासिकता, प्रगतिशिलता, आञ्चलितकता, फ्राइटवाद, विसँगतिवाद, मार्क्सवाद, अस्तित्ववाद सम्मको साहित्य लेखिएको छ । उत्तर आधुनिकताको भूमरीमा जनजातिय र भयवादीय पनि साहित्यको माध्यम हुन सक्ने प्रबल संभावना बोकेर आइरहेको छ । त्यसो त प्रत्येक साहित्य भय पृथक हुनै सक्दैन, यो समालोचकीय, लेखकीय भएर आएको छैन । यसले जति नजिकबाट जीवनलाई लिएर हिँड्छ, त्यति नजिकबाट अरु कसैले लान सक्दैन । तर पनि छुट्टै भयको दर्शन, साहित्य, संगीत केही पनि लेखिएको छैन । भय साहित्य श्रृंखला बद्ध प्रकटको लेखाइ पनि हो । प्रकट सुक्ष्म समयमा फरक हुन्छ र भय साहित्य जीवन सापेक्षको लेखाइ पनि हो । यसले जीवनलाई कोपिलामय अथवा शिशुमय बनाउन हरसंभव प्रयास गर्दछ । एडस जस्तो संक्रामक रोग लागेको मान्छेबाट त्रसित भएर भाग्नु मानवताले भन्दैन, मानवताले त उसलाई जति सकिन्छ सान्त्वना दिनु र सहयोग गर्नु भन्छ । उसलाई अत्याउँदै लाने हो भने त ऊ आत्तिन्छ, कहालिन्छ र अराजक हुन सक्छ । उसलाई सौम्य रहन मदत गर्नुपर्छ, भय चिन्तन पनि भयभीत हुने मान्छेहरूलाई सौम्य राख्न मदत गर्ने चिन्तन हो । यो कालो रंगलाई सेतो बनाउने सोच हो । परमाणु भित्र इलेक्ट्रोन, प्रोटोन र न्युट्रोन हुन्छ । इलेक्ट्रोन, प्रोटोन र न्युट्रोनभित्र क्लार्क हुन्छ । भय परमाणु भित्रको क्लार्क जस्तै जीवन र जगतको क्लार्क चिन्तन पनि हो । </div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4046429329966522701-8665855135062864700?l=fearism2.blogspot.com' alt='' /></div>fearismhttp://www.blogger.com/profile/03999803993775074898noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4046429329966522701.post-75332413150262760182008-06-01T19:28:00.000-07:002008-06-01T19:31:23.807-07:00<a href="http://2.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SENbQqLGGUI/AAAAAAAAAGI/bhFUKW9jZUk/s1600-h/P12.jpg"><img id="BLOGGER_PHOTO_ID_5207105935927286082" style="CURSOR: hand" height="241" alt="" src="http://2.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SENbQqLGGUI/AAAAAAAAAGI/bhFUKW9jZUk/s400/P12.jpg" width="437" border="0" /></a><br /><div align="justify">चित्र नं. १२ को चित्र नं. १ मा एकतिर भय रेखा र अर्कोतिर चेतना रेखा देखाइएको छ । चेतना रेखा सुषुप्त, सुप्त र जागृतको संयोजनबाट खिचिएको छ भने भय रेखामा चिन्ता, समस्या, अस्तित्व, अहम्, शंका, भ्रमजस्ता थुप्रै विषयहरू मिलेर बनेको छ । यी दुइ रेखाहरू जहाँ मिलेका छन् त्यो पूर्ण चेतनाको अवस्था हो र पूर्ण जीवनको अवस्था हो । जीवन र जगतलाई यही बिन्दूबाट हेर्ने गरिन्छ । भय रेखालाई तल झार्दै चित्र नं. २ मा प्रकटहरू देखाइएको छ । मान्छेको चेतना र ज्ञानको अवस्था अनुसार भयको आकार बन्दछ । एउटै विषय वस्तुमा कसैलाई बढी र कसैलाई कम भय हुन्छ । सबैलाई समान भय हुनुपर्छ भन्ने छैन । भिन्न भिन्न मान्छेको भिन्नभिन्न विषयमा भय हुने गर्दछ । उदाहरणको लागि कसैलाई भूतको कुराले बढी भयभीत बनाउँछ भने कसैलाई बनाउँदैन ।<br />चेतनाको उदेश्यलाई प्रत्येक सुक्ष्म चेतनामा नबाँडी सजिलोको लागि तीन अवस्थामा बाँडिएको छ । सुषुप्त, सुप्त र जागृत जति जति चेतनाको मात्रा बढ्दै जान्छ उति नै ज्ञान र भयको मात्र बढदै जान्छ । सुक्ष्म चेतनाबाट शुरु भएको भयमा समस्या, चिन्ता, डर, शंका, भ्रम जति बढ्दै जान्छ, उति भय बाक्लिन्दै जान्छ । जून बिन्दूमा गएर चेतना, ज्ञान र भयको मिलन हुन्छ, त्यो नै पूर्ण चेतना र पूर्ण भयको अवस्था हो । चेतना र भयको बीचमा जहिलेपनि चेत/ज्ञान रहेको हुन्छ । चेतनाले समस्याको बारेमा चेत गराउँछ र चेतले भयलाई ग्रहण गर्दछ । जीवन र जगतलाई यसै अवस्थाबाट हेरिन्छ । यही धरातलमा जीवन अडेको हुन्छ । जब चेतना पूर्ण अवस्थाबाट तल ओर्लिन्छ, उति नै भय कम हुन्छ र सोच्दै नसोचेको साहसिक कार्य सम्पन्न हुन्छ । जानीजानी गर्न नसकिने काम अन्जानमा हुन जान्छ । कतिपय दुर्घटना अन्जानमा हुन्छ । केटाकेटीले जतासुकै चढने, उफ्रीने र हाम्फाल्ने युद्धमा सर्वोच्च पदक पाउने, आन्दोलनमा छानाबाट हामफाल्ने सबै यसका उदाहरण हुन् । चित्रमा देखाएको जस्तै भयलाई तल झार्नु नै भयवाद हो ।<br />चेतनाका अवस्था अनुसार प्राणी र वनस्पतिले आफ्नो सुरक्षा गर्छन् । जमिन, बालुवा, ढुङगाको चेपबाट बिरुवाको टुसा निस्किनु र घाम, पानी हावाबाट सक्दो आफूलाई बचाएर लानु चेतनाको कारणले उत्पन्न भएको भय हो । यस कोणबाट हेर्दा सभ्यता र विकासको प्रत्येक आधारशीला भय हो । ढुङ्गाको हतियार बनाउन जान्नु, आगो बाल्न जान्नु, खानेकुरा पकाएर खानु जान्नु, खेतीपाती गर्नु जान्नु, घर बनाएर बस्नु आदि इत्यादि । एक अवस्थाबाट अर्को अवस्थामा पुग्न कुनै पनि वस्तुले ठूलो संघर्ष गरेको हुन्छ । बाटोमा आइपर्ने अनगिन्ती वाधाहरूसँग संघर्ष गरेको हुन्छ । फेरि त्यो अवस्थामा पुगेपछि अर्को नयाँ अवस्थाको विकास भैसकेको हुन्छ र यात्रा प्रारम्भ भइहाल्छ । ढुङगाको चेपभित्र उम्रेको बिरुवाले ढुङगाबाट निस्कन ठूलो संघर्षगर्दछ । ढुङगाको चेपबाट बाहिर निस्केपछि प्रत्येक सुक्ष्म विकासमा निरन्तर संघर्ष गरिरहेकै हुन्छ । फूल फुल्नलाई तीव्र गतिमा दौडिन्छ यो अर्को अवस्था हो । एक अवस्थाबाट अर्को अवस्थामा पुग्नु भनेको प्रत्येक अवस्थाहरू कोपिलाबाट फूल बन्नु हो । मान्छेको जीवनमा पनि प्रत्येक विपलमा नयाँ प्रकट भैरहेको हुन्छ । प्रत्येक प्रकट आँखाले देख्न नसकिने हुन्छ र एककृत रूपमा मात्र त्यसलाई देखिन्छ । मान्छे प्रत्येक सेकेण्डमा बूढो भैरहेको हुन्छ । तर त्यसलाई देखिन्दैन जब आँखाले देख्ने गरी उसमा परिवर्तन आउँछ, त्यसलाई मात्र देखिन्छ । यी सबै प्रकटबाट संभव भएका छन् । </div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4046429329966522701-7533241315026276018?l=fearism2.blogspot.com' alt='' /></div>fearismhttp://www.blogger.com/profile/03999803993775074898noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4046429329966522701.post-86399008709995229162008-06-01T19:24:00.000-07:002008-06-01T19:27:57.652-07:00<a href="http://1.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SENaTaLGGTI/AAAAAAAAAGA/eeb3IBSgG4U/s1600-h/P11.jpg"><img id="BLOGGER_PHOTO_ID_5207104883660298546" style="CURSOR: hand" height="155" alt="" src="http://1.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SENaTaLGGTI/AAAAAAAAAGA/eeb3IBSgG4U/s400/P11.jpg" width="437" border="0" /></a><br /><div align="justify"><strong><span style="color:#000099;">१ जीजिविषा भयः<br /></span></strong>जन्म र मृत्युको दूरी बीच वा संभावित घटना र घटना बीच सधैं भय बाँचिरहेको हुन्छ । जीवनभरि नै मान्छेहरू भयभीत भएर बाँचेका हुन्छन् । मान्छेको उठेदेखि सुतिन्जेलसम्मका प्रत्येक पल भयभीत भएर बितेको हुन्छ । यी सबै बाँच्ने अभिलाषाले प्रभाव पारेका भय हुन् । जीवन सुखमय बाँच्नको निमित्त मान्छेहरूले जालझेल, हिंसा, अन्याय अत्याचारचोरी डकैती सबै गर्छन् । सामाजिक प्रतिष्ठा पनि जीवन बाँच्ने एउटा आधार हो । बाँच्न कै लागि मान्छेहरू चौबिसै घण्टा व्यावशाय, नोकरी, खेतीपातीमा कुदिरहेका हुन्छन् । जीवन र मृत्यु बीचको अँध्यारोलाई उज्यालो बनाउन मान्छे जीवनभर दुःख गर्छ । यहाँ सम्म कि सम्राट, साधु, सन्त, महात्मा, दार्शनिक सबै बाँच्न कै लागि विविध रूपमा प्रकट भैरहेका हुन्छन् । चेतना भइन्जेल, जीवित रहिन्जेल जुनसुकै रूपका प्राणी भए पनि भयभीत नै भैरहेको हुन्छ । बाँचौ भन्ने खेल भयबाट छुटकारा पाउने खेल हो । दार्शनिक र धार्मिक व्यक्तिहरूले जीवनलाई सुखमय बनाउन अनेकौं धर्म र दर्शन दिएका छन् । ती धर्म र दर्शनले मान्छेको जीवनलाई सुखमय, सबल र सहज बनाउन आएको भएतापनि झन् भयभीत बनाइदिएका छन् । केही समयलाई भय कम भएपनि मूल रूपमा झनै भयभीत भैरहेको हुन्छ । उदाहरणको लागि कुनै मान्छेले ध्यान, पूजा गर्दा केही समयलाई दुःख, समस्या भुलेको जस्तो भ्रम होला तर उसको ध्यानै भयमा डुबिरहेको हुन्छ ।<br /></div><br /><div align="justify"><strong><span style="color:#000099;">२ परलोकगमन भयः</span></strong><br />यो जीवनको उत्तार्ध रूप हो । अनायसै मृत्युको चिन्ताले मान्छेहरूलाई खाइदिन्छ । उत्तार्धका दिनहरू आनन्दित होस भन्ने सोच जन्मिन्छ । यसै तहमा मरेपछि के हुने भन्ने बढी ध्यान पैदा हुन थाल्छ । मृत्युको कल्पनाले मात्र पनि कमजोर हृदय भएका मान्छेहरूको मुटु कमाइदिन्छ । सामान्य अवस्थामा यस्तो सोच त्यति धेरै आउँदैन, तर दुर्घटनाको अवस्थामा, संक्रामक रोगको शिकार भएका, मृत्यु शैयामा लडिरहेका वृद्धको दिमागले मृत्यु नजिक आइरहेको मात्र देख्छ र ऊ सामान्य अवस्थामा भन्दा बढी भयभीत हुन्छ । एड्स, सार्स, क्यान्सर रोग र आगो लागिरहेको घर, आगो लागिरहेको जहाजमा यसको प्रकोप बढी देखिन्छ । यस्तो अवस्थामा आफ्नो बढी चिन्ता लाग्छ र परिवार, आफन्तको लाग्छ । अपवादको रूपमा केही मान्छेहरूले स्थितिलाई सहज रूपमा पनि लिन सक्छन्, तर सबैले सहज रूपमा लिनको बदला झन् झन् असहज बनाइदिन्छ र समय अगावै घटना घटन सक्दछ । भयको उच्चतम बिन्दूबाट प्राय जसो भय तल ओर्लिन्छ । संक्रामक रोग लागेको मान्छे, मृत्यु दण्ड पाएको मान्छेलाई जति भय हुनुपर्ने हो जानकारी पाउने बित्तिकै हुन्छ र बिस्तारै आफूलाई घटनासँग समर्पित गर्दै लान थाल्छ ।<br /></div><br /><div align="justify"><strong><span style="color:#000099;">३ लोकीय भयः</span></strong><br />अहिले सम्म कसैले यकिन साथ भन्न सकेका छैनन् मृत्युपछि के हुन्छ । मान्छेहरूमा रुढिवादी र धार्मिक अड्कल छ, मान्छे मरेपछि कि स्वर्ग गइन्छ कि नरक । नरकको बारेमा फैलाएको भ्रमले पनि मान्छेहरूमा नरकप्रति भय उत्पन्न हुन्छ र उनीहरू सबै र्स्वर्ग जाने कल्पना गर्छन् । यी विभिन्न अडकलहरूको पछि लागेर मान्छेहरू भयभीत हुन्छन् । वास्तवमा मरेपछि कहाँ गइन्छ, मान्छेलाई कस्तो हुन्छ, कस्तो दर्दपीडा हुन्छ मान्छेलाई जिज्ञासा भइरहन्छ । यो प्रश्नले सबै जसो मान्छेको दिमागमा घर बनाएर बसेको हुन्छ । दार्शनिक सुकरातले मृत्युको अनुभव गरेर फर्केको भय सबैलाई थाहा हुन्थ्यो मृत्युपछि के हुन्छ । मृत्यु पछिको जुन भय मान्छेहरूमा खेलिरहन्छ, त्यो नै मृत्युपछिको भय हो । मान्छेको जीवनको उत्तारांशमा लोकी सोच बढी खेल्न थाल्छ । मान्छेहरूको ठूलो संख्या मृत्युपछि "र्स्वर्ग जान पाउँ नरक जान नपरोस" भनेर अनेकौं कामना गर्छन् । खास गरी आस्तिक मान्छेहरू यस समूहमा पर्छन् र परिणाम स्वरूप जीवित छँदै मृत्युपछि दुःख, यातना खप्न नपरोस भन्ने चाहाना व्यक्त गर्छन् । थाहा पाएर होस या नपाएर होस उनीहरू यस विचारबाट प्रभावित भएका हुन्छन् । सुख, शान्ति र समृद्धिको कामनासँगै लोकीय भय पनि आइरहेकै हुन्छ । यसले मान्छेलाई केही समयलाई राहत दिएपनि बढी मात्र भय नै दिइरहेको हुन्छ ।<br /></div><br /><div align="justify"><strong><span style="color:#000099;">४ सम्बन्ध भयः</span></strong><br />जब म भन्ने शब्दको उत्पत्ति हुन्छ, त्यहीबाट भयको प्रारम्भ हुन्छ । म भन्नासाथ तिमी आउँछ । म र तिमी बीचमा जहिले पनि युद्ध हुन्छ र एकले अर्कोलाई परास्त गर्ने प्रयास गर्छ । युद्ध, हत्या, हिंसाको प्रमुख कारण यो पनि हो । मको पछाडि जात, धर्म, सँस्कार, सुखदुःख, नाता, कुटुम्ब सबै आउँछन् । यिनीहरूलाई भयको स्रोतको रूपमा लिन सकिन्छ । आफ्नोपनको माया मोहले मान्छेहरू जहिले पनि भयभीत भैरहेका हुन्छन् । काला, गोरा, नाजी, यहुदी, मुस्लिम, क्रिस्चियन, बाहुनवाद, हिन्दू, बुद्ध, आदिवासी सबै यसैको परिणति हुन् । युद्धहरू जहिले पनि यसै उद्गम बिन्दूबाट निस्केका छन् । मेरो परिवार, आफन्त सबै यसैमा पर्न आउँछन् । अमेरिका-भियतनाम युद्ध, इराक-अमेरिका युद्ध, अफगानिस्तानको गृह युद्ध, इजराइल प्यालेष्टानी युद्ध, मार्क्सवाद, सबै सम्बन्ध भय हुन् । वर्तमान विश्वमा देखा परिरहेको अशान्तिको मूल कारण सम्बन्ध भय हो । म र मेरो बचाउने युद्ध हुन् । सम्बन्धका साइनोलाई न्युन गर्ने हो भने लडाइ, झैंझगडाको संभावना नै कम हुन्छ । तर मानवीय स्वभाव नै हो म, मेरो । यो स्वभावलाई सजिलै मान्छेले परास्त गर्न सक्दैन । मान्छे सामाजिक प्राणी हो, मान्छे मात्र होइन पशुलाई पनि आफ्नो समूह चाहिन्छ । जब सम्म म भन्ने भावना बाँचिरहन्छ, तबसम्म भय बाँचिरहन्छ । यसलाई न्युन गरेर भयको मात्रा घटाउने कुरा एउटा आदर्श हो । सम्बन्धबाट उत्पन्न हुने भयलाई केही हदसम्म कम गर्न सकिन्छ जस्तो कि बढी व्यक्तिवादी, बढी जातिवादी, बढी धर्मवादी जस्ता कुरामा केही कम गर्नाले भय अवश्य नै कम हुन्छ । यसले हिंसा, हत्या, युद्ध, आतङ्क कम गर्न मद्दत गर्दछ । यो जातिवादी, धर्मवादीको कारणले भैरहेको छ । अतिवादीपन कम गर्दा भयबाट धेरै नभएपनि केही सहज हुन सक्दछ । एउटा धर्मावलम्बी, जातिले अर्को जाति, धर्मावलम्बीलाई आक्रमण, हत्या, हिंसा गरिरहेका छन् । आफैभित्र पनि विभिन्न गुटउपगुट बनेर यस्तो समस्या उब्जाइरहेका छन् । फलस्वरूप विश्व नै आतङ्कीत, भयभीत बनिरहेको छ । सम्बन्ध वा म र मेरोको भावना कम हुनासाथ हत्या, हिंसा, आतङ्क, आक्रमण कम हुन जान्छ ।<br /></div><br /><div align="justify"><strong><span style="color:#000099;">५. कृत्रिम भयः</span></strong><br />वास्तविक वस्तु, समस्यासित टाढा रहेर हुने भय कुत्रिम भय हो । रुढिवादी, अन्धविस्वासजस्ता सँस्कारले मान्छेलाई भयभीत बनाउँछ । जस्तै बिरालोले बाटो काट्दा अनर्थ हुने, दाँत झरेको सपना देख्दा कसैको मृत्यु हुने, स्याल, कुकुर रोयो भने अशुभ हुने जस्ता अन्धविस्वास, रुढि कुराले पनि भय पैदा गर्दछ । कतिपय भ्रमहरूले पनि मान्छेलाई भयभीत बनाइरहेको हुन्छ । डोरीलाई सर्प देखेर हामी जसरी डराउँछौ त्यस्ता डोरी हाम्रो समाज, सँस्कारमा छ । त्यो वास्तविक हुँदैन र त्यो डोरी हो भनेर थाहा पनि पाउँदैनौ । त्यो हामीलाई र्सप नै लाग्छ । जतिबेलासम्म र्सप लागिरहन्छ त्यतिबेलासम्म डराइरहन्छौ । यो डोरी हामीलाई र्सप जीवनभरि नै पनि लाग्न सक्छ । तर जुनदिन हामी डोरी हो भन्ने थाहा पाउँछौ हामी डरबाट निस्किन्छौ । यस्तो डोरीसर्प हाम्रो चारैतिर छ । जस्तो रोग लागेको जस्तो महसुस हुनु, सत्रुले पछयाइरहेको जस्तो हुनु, घरसम्पत्ति नाश भएकोजस्तो लाग्नु, बाटोमा हिँड्दाहिँड्दै घरमा कसैलाई केही भयो कि हुनु कृत्रिम भय हुन् । यस्ता भय यतिधेरै छन् कि जतापनि महसुस गर्न सकिन्छ । यिनीहरू वास्तविक कुरा होइनन् र घटना पनि होइनन् । तर यसले त्यसैत्यसै भय दिइरहन्छ र हामी भयभीत भइरहन्छौ । यसलाई केही पनि होइन, यसबाट हामीले डर मान्नु हुँदैन भन्ने विस्वास जगाउन सके हाम्रो भय निकै घटन सक्छ ।<br />यसै भयमा शंका, भ्रम भय पनि आउँदछ । शंका र भ्रम भयमा केही फरक छ । रूखको ठूटालाई भूत देख्नु भ्रम हो । त्यही रूखको ठूटालाई भूत पो हो कि भनेर हेर्नु शंका हो । घरैमा श्रीमान वा श्रीमति, कोही मान्छेसित देख्नु भ्रम हो । कसैसित लागेको छ कि भनेर विचार गर्नु शंका गर्नु हो । डोरीलाई र्सप देख्नु भ्रम हो भने डोरीलाई र्सप हो किन भनेर नियालेर हेर्नु शंका गर्नु हो । यस्ता शंका र भ्रमको कारणले धेरै किसिमको भय पैदा गर्दछ । भय निराकरण गर्ने सर्न्दर्भमा विभिन्न घटना घटने गर्दछ । शंकाको कारणले पनि हामी धेरै घटन घटेको पाउँछौ र आफैपनि खिइन्दै गएको पाउँछौ । शंकाको कारणले युद्ध, हत्या, आत्महत्या, आमहत्या हुने गर्दछ । शंका हेर्दा र सुन्दा सामान्य जस्तो लागेपनि योभित्र ठूलो भय लुकेको हुन्छ । शंका आफैमा सुरुङ हो जति खोतल्यो, त्यति भय निस्किन्छ । शंका कम हुनासाथ धेरै हत्या, हिँसा, अराजकता कम हुन जान्छ । जसरी एउटै समस्या, चिन्ता, दुःख, रोग, मृत्यु, सम्पत्ति, भोक म एकै प्रकारको भ्रम हुँदैन, त्यसरी नै शंकामा पनि एकै किसिमको भय हुँदैन । भयका स्रोतहरू जति छन् ती सबै विषयमा एकै सिद्धान्त मात्र लागू हुने होइन, एउटै विषयमा विभिन्न सिद्धान्त, बुझाइ, चेतना लागेझैँ भय पनि विभिन्न हुने गर्दछ । कुनै शंकामा न्युन भय होला, कुनै शंकामा अधिक । तर भय हुन्छ नै । त्यस्तै हो, समस्या, चिन्ता, दुःख, रोग, मृत्यु, शत्रु आदिइत्यादि ।<br /></div><br /><div align="justify"><strong><span style="color:#000099;">६. बोधअबोध भय<br /></span></strong>सरसर्ती हेर्दा भय बोध सबैलाई भएको जस्तो हुन्छ । यही भय बोधको कारणले विचार, सिद्धान्त जन्मेको, विज्ञानका नयाँ नयाँ आविष्कार भएको लाग्न सक्छ । भयबोध भएमा कतिपय मान्छेले मान्छेलाई मार्ने, काटने, युद्ध, हिंसा गर्दैनथे होलान् । भय अबोधको कारणले कतिपय घटना, दुर्घटना भैरहेका हुन्छन् । मान्छेमा भयबोध भन्दा अबोध बढी हुन्छ, शंकामा भयबोधभन्दा अबोध बढी हुन्छ । यस्तै रितले भयबोध भएको भए सिद्धान्त, विचार, आविष्कार, धर्म, सँस्कृति, समाज यस ढंगबाट अगाडि बढ्ने थिएनन् । भय अबोधको कारणले समाज, संसारको रूप आजको अवस्थामा आइपुगेको छ । कतिपय विचारहरू नै अबोधको कारणले लेखिएको छ । त्यसैले भयबोध र वादमा प्रवेश गर्दा मान्छेमा कस्तो किसिमको रूप अवतरण हुन्छ । यही भयवाद हो । कुनै मान्छे काममा जान्छ, गीत गाउँछ, साहित्य लेख्छ, राजनीति गर्छ । उसलाई भयबोध भएको हुँदैन । एउटा सामाजिक प्रणाली अर्न्तर्गत नै तमाम कुरा भैरहेको हुन्छ । ऊ यो पनि जान्दैन कि यसको पछाडि भय छ । यस्ता कतिपय कामहरू भय अबोधको कारणले पनि भैरहेका छन् । जब भयवादले यी सबै काम भयबाट निर्देशित छ भनेपछि उसलाई बोध हुन जान्छ । त्यसकारण कतिपय भय अबोध भय हुन्छ र कतिपय बोध भय । </div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4046429329966522701-8639900870999522916?l=fearism2.blogspot.com' alt='' /></div>fearismhttp://www.blogger.com/profile/03999803993775074898noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4046429329966522701.post-80151815094801446862008-06-01T19:20:00.000-07:002008-06-01T19:22:53.619-07:00<div align="justify"><a href="http://2.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SENZLqLGGSI/AAAAAAAAAF4/rGUC_KJnCb8/s1600-h/P10.jpg"><img id="BLOGGER_PHOTO_ID_5207103651004684578" style="CURSOR: hand" height="191" alt="" src="http://2.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SENZLqLGGSI/AAAAAAAAAF4/rGUC_KJnCb8/s400/P10.jpg" width="435" border="0" /></a><br /></div><div align="justify">चित्र नं. १० मा चेतना र मृत्यु देखाइएको छ । मान्छेको मृत्युसँगै चेतना टुक्रिएर अवचेतना बन्छ र भ्रुमको विकाससँगै अवचेतनाहरू बटुलिएर चेतना बन्छ । यहाँ एउटै मान्छेको पुनर्जन्म र उसैको चेतनाको पुनर्रार्वृत्ति हुन्छ भन्न खोजिएको होइन । अवचेतनाले चेतनामा शरीर धारण गर्दछ र चेतनाले मस्तिष्कमा शरीर धारण गर्दछ । एउटा मान्छेबाट निस्केको अवचेतनाका टुक्राहरू थुप्रै मान्छेमा जान सक्दछ । जीवित मान्छेको मस्तिष्कमा ब्रहृमाण्डका अवचेतनाहरू भेला भएर संग्राहालय बन्दछ । यही अवचेतनाको संग्राहालयको कारणले गर्दा हामी कहिलेकही झल्यास्सझुलुस विभिन्न झलकहरू देख्ने गर्दछौ ।<br />सजीव वस्तुहरू प्रकृतिको नियममा बाँधिएका हुन्छन् जन्मिनु, हुर्किनु र मर्नु । यो बराबर दोहरिरहने प्रक्रिया हो । यो दोहरिदा एउटै मान्छे वा वस्तु उस्तै रूपमा पटक पटक दोहरिने होइन । त्यसका अवशेष एउटा रूपबाट अर्को रूपमा दोहरिने गर्दछ । खास गरी मान्छेमा भएको चेतना मान्छेको मृत्युपछि त्यही मान्छेको पुनर्जन्म भएर आउँदैनन्, मान्छेको मृत्युसँगै उसका चेतनाहरू टुक्रिन्छन् र अवचेतनाको रूपमा ब्रहृमाण्डमा तैरिन थाल्छन् । ब्रहृमाण्डमा तैरिएका टुक्राहरू भेला भएर भ्रुमको विकाससँगै नयाँ भ्रुमको विकासशील मस्तिष्कमा थुप्रिन थाल्छन् । त्यसरी थुप्रिएका अवचेतनाका टुक्राहरू जतिजति चेतनामा पस्दै जान्छन्, उतिउति भय बढ्दै जान्छ । सूर्य उदायपछि बिहान हुन्छ, सूर्य अस्ताएपछि रात हुन्छ, फेरि उदाउँछ अनि बिहान हुन्छ । सूर्यको जीवन पुनरावर्ती भैरहे जस्तै चेतना पुनरावर्ती छ र चेतना पुनरावर्ती हुँदा भय पुनरावर्ती हुन्छ । कतिले यसलाई पुनर्जीवन पनि भन्ने गरेका छन् । संयोगवस चेतनामा घुमिरहेका टुक्राहरूले आकार पाउँदा पुरानो कुराहरूको केही स्मरण पनि गर्न सक्छन् । चेतनाले जहिलेपनि भय बोकेर हिँडिरहन्छ । चेतना पुनरावर्ती हुनासाथ भय पनि पुनरावर्ती हुन थाल्दछ । </div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4046429329966522701-8015181509480144686?l=fearism2.blogspot.com' alt='' /></div>fearismhttp://www.blogger.com/profile/03999803993775074898noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4046429329966522701.post-19634957434297154622008-06-01T19:18:00.001-07:002008-06-01T19:20:03.791-07:00<div align="justify"><a href="http://3.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SENYn6LGGRI/AAAAAAAAAFw/HjBuYzh1Z_8/s1600-h/P9.jpg"><img id="BLOGGER_PHOTO_ID_5207103036824361234" style="CURSOR: hand" height="179" alt="" src="http://3.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SENYn6LGGRI/AAAAAAAAAFw/HjBuYzh1Z_8/s400/P9.jpg" width="434" border="0" /></a><br /></div><div align="justify">चित्र नं. ९ मा भयको एउटा गमला छ । यस गमलामा विज्ञान, दर्शन र अध्यात्म सबै फूल फुलेका छन् । सरसर्ती हेर्दा विज्ञान भयको गमलामा फुलेको होइन कि जस्तो लाग्छ । तर विज्ञान पनि भयको गमलामा नै फुलेको फूल हो । किनभने विज्ञानका प्रत्येक आविष्कार र चिकित्सा विज्ञान सबै मानवीय जीवनलाई कसरी सुलभ बनाउन सकिन्छ भन्ने सिद्धान्तमा केन्द्रित छन् । जीवन र चेतनासँग सम्बन्धित भएर आउने सबै कर्म भयभन्दा पृथक हुन सक्दैन । चिकित्सा विज्ञान, आणविक आविष्कार मात्र भयमा सम्बन्धित नभएर सवारी साधनदेखि सम्पूर्ण आविष्कार मान्छेको दैनिक जीवन सापेक्ष हुन्छन् । मान्छेलाई सुविधा दिन, सुलभ बनाउन नचाहिने हो भने त्यसको उपयोगिता कसको लागि - त्यस्तै पूर्वीय र पश्चिमेली सबै दार्शनिकहरूले आफ्नो अध्ययन र दर्शनको केन्द्रिय विषय वस्तु मानवीय जीवनलाई नै बनाएका छन् । मान्छेको जीवनलाई चाहिने, नीति, अनुशासन, ध्यान, व्यवहार, आचरणलाई प्रयोग गर्ने विधि, घरायसी सञ्चालन गर्ने प्रविधि, तौरतरीकाको रूपमा उनीहरूको दर्शन आएका छन् । सुकरात, प्लेटो, अरिस्टोटल, कन्फुसियस, बुद्ध, गुरु नानक, निचे, मार्क्सदेखि सात्रे सबैको दर्शनले जीवन सञ्चालनको विधिलाई नै विभिन्न रूपबाट व्यक्त गरेका छन् । आध्यात्मिकहरूले संभव त भयको कारणले आस्तिक भएको भन्ने कुरालाई त्यति सजिलै स्वीकार नगर्लान् । उनीहरू आस्तिक हुनुको मूलकारण सुख, शान्ति र समृद्धि नै बताउँलान् । सुख, शान्ति र समृद्धिको साथै मृत्युपछि र्स्वर्ग जान पाउँ भन्ने लालच पनि होला । तर सबै आस्थाको केन्द्र भय नै हो चाहे त्यो कसैले सजिलै स्वीकार गरोस या विरोध ।<br />पृथ्वीको धरातलमा विभिन्न अनुहारहरू छन् । हावा, पानी, जीवजन्तु, पशुपन्छी, ताप, प्रकाश लगायत प्रकृतिका अनुपम वस्तुहरू छन् । हावाले पृथ्वीको धरातल टेकेको भनेर धेरै कमले मात्र सोच्छन् । त्यस्तै बुझेर वा नबुझेर विज्ञान, दर्शन, अध्यात्म सबैले भयको धरातल टेकेका छन् । त्यसैले अध्यात्म, दर्शन र विज्ञान अनुहार हुन भने भय धरातल हो । हामी यसलाई अनुहार र सतह ( Face and Surface ) पनि भनेर बुझन सक्छौं । जीवनमा भय निरपेक्ष छ । जीवन र जगत भयको सापेक्षतामा मात्र र्सार्थक हुन्छ । माथिको व्याख्यामा पनि जगत जीवनसित सापेक्षित भएको छ र जीवन भयसित । यहाँ अर्को पनि प्रश्न उठन सक्छ जीवन र भय त एउटै हुन् । यो कुरा ठीकै हो तर जीवन कसरी र कता जानु पर्छ भनेर त्यसको लगाम भयसित हुन्छ । भयले डो-याएको बाटोमा मात्र जीवन हिँड्दछ । भयले देखाएको बाटोभन्दा स्वतन्त्र भएर हिँड्न सक्दैन । त्यसैले भय वाद भएर सिद्धान्तमा आएको छ । यसलाई मान्छेको समस्या वा भय हेरेर व्याख्या, विश्लेषण र प्रयोग गर्न सकिन्छ । </div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4046429329966522701-1963495743429715462?l=fearism2.blogspot.com' alt='' /></div>fearismhttp://www.blogger.com/profile/03999803993775074898noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4046429329966522701.post-1002522888667667632008-06-01T02:28:00.001-07:002008-06-01T02:29:35.438-07:00<a href="http://3.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SEJr0KLGGQI/AAAAAAAAAFo/anDBbzeYi_M/s1600-h/P8.jpg"><img id="BLOGGER_PHOTO_ID_5206842663021975810" style="CURSOR: hand" height="128" alt="" src="http://3.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SEJr0KLGGQI/AAAAAAAAAFo/anDBbzeYi_M/s400/P8.jpg" width="433" border="0" /></a><br /><div align="justify">चित्र नं. ८ मा विचारले धरातल टेकेर हिँडिरहेको देखाइएको छ । यात्राको दौरान विचार ठाउँ ठाउँमा टुक्रिन्दै जाने गर्दछ र एउटा टुक्रा विचारबाट धेरै टुक्रा विचारको जन्म हुने गर्दछ । चित्रमा हिडिरहेको विचार टुक्रिन्छ र त्यो टुक्रिएको विचार बारम्बार टुक्रिरहन्छ र त्यहाँबाट नयाँनयाँ विचारहरू पैदा भइरहन्छन् । जस्तै केही अगाडि सोचेको कुरा केही पछाडि अर्कै रूपमा टुक्रिसकेको हुन्छ ।<br />सूर्यको किरण पृथ्वीसम्म आइपुग्न विभिन्न माध्यम पार गर्छ । माध्यमबिना किरण पृथ्वीसम्म आइपुग्न संभव नै हुँदैन । त्यस्तै मन, विचार, दर्शन, चेतना सबै माध्यमबिना एक छेउबाट अर्को छेउसम्म पुग्न सक्दैन, यहाँसम्म कि आवाज एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा पुग्नलाई पनि माध्यम चाहिन्छ । मार्क्सवादले भौतिक वस्तुहरूमा हुने द्वन्दलाई चित्रण गरेको छ । तर द्वन्द प्रत्येक अभौतिक वस्तुहरूबाट प्रारम्भ हुने गर्दछ । यो द्वन्द आन्तरिक हुन्छ पछि बाहिरी । खुल्ला आकाशमा छरिएका अवचेतनाका टुक्राहरू खुला आकाशसित घस्रिरहेका हुन्छन्, अवचेतना चेतनामा प्रवेश गर्दा पनि घर्षण हुन्छ । जब चेतनाले विचार पकडेर हिँड्न थाल्छ, विचारले धरातलसित घर्षण गरिरहेको हुन्छ ।<br />मानव मस्तिष्कको विकाससँगै अवचेतनाका टुक्राहरू पनि विकसित हुँदै जान्छन् । ती टुक्राहरू वयस्क भएपछि चेतनामा प्रवेश गर्छन् । अवचेतनाका टुक्राहरू चेतनामा प्रवेश गर्दा पनि घर्षण भएको हुन्छ नै । यी चेतनाको एउटा बाटो भौतिकको हुन्छ अर्को बाटो आध्यात्मिकको हुन्छ । भौतिकको बाटो जाने चेतना र अध्यात्मको बाटोबाट जाने चेतना दुवैले संघर्ष गर्दै नयाँ प्रकट गरिरहेका हुन्छन् । यसलाई बडो सुक्ष्म तरीकाले अध्ययन गर्नुपर्ने हुन्छ । यहाँ खुलाउन खोजेको यति मात्र हो कि द्वन्द भौतिक वस्तुमा मात्र हुदैन अभौतिक वस्तुमा पनि हुन्छ । चेतनाको यात्रा द्वन्दात्मक हुन्छ । द्वन्दको प्रत्येक अंशमा भय जीवितै बाँचिरहेको हुन्छ । </div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4046429329966522701-100252288866766763?l=fearism2.blogspot.com' alt='' /></div>fearismhttp://www.blogger.com/profile/03999803993775074898noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4046429329966522701.post-4811809808143496782008-06-01T02:25:00.000-07:002008-06-01T02:27:05.159-07:00<a href="http://4.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SEJrQaLGGPI/AAAAAAAAAFg/I2sBwJrTeok/s1600-h/P7.jpg"><img id="BLOGGER_PHOTO_ID_5206842048841652466" style="WIDTH: 436px; CURSOR: hand; HEIGHT: 190px" height="190" alt="" src="http://4.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SEJrQaLGGPI/AAAAAAAAAFg/I2sBwJrTeok/s400/P7.jpg" width="437" border="0" /></a><br /><div align="justify">चित्र नं. ७ मा चेतनादेखि मृत्युसम्मको यात्रा छ । यस यात्रामा चेतनाले आधार टेकेर हिँडेको छ । यहाँ चेतना र आधार बीच संघर्ष हुन्छ जहाँ संघर्ष हुन्छ त्यहाँ भयको उपस्थिति अनिवार्य हुन्छ । भय आफै उत्पन्न हुने मूल स्रोत होइन, भय उत्पन्न हुनलाई कुनै समस्यासित मुटभेट गर्नुपर्छ । मृत्यु, बिरामी, दुःखी नहुने भए भयभीत हुनु पर्ने कारण नै थिएन । शाश्वत रूपमा हुने मृत्यु, बिरामी, दुःखीको कारणबाट मान्छेलाई भय उत्पन्न हुन्छ । यसबाट बच्न मान्छेले अनेकौं उपायहरूको अवलम्बन गर्दछ । त्यस मध्ये अधिकाँश मान्छेहरू आध्यात्मिक हुन्छन् र इश्वरको आराधनामा जुट्छन् । इश्वरको आराधना गर्दा शान्ति प्राप्त भएको विस्वास गर्छन् भने अर्कोतिर मृत्यु उपरान्त र्स्वर्गमा पुग्ने विस्वास गर्छन् । वास्तवमा इश्वरको भक्तिले मान्छेलाई भयरहित बनाउँदैन झन् भयभीत बनाउँछ । भयलाई इश्वरमा हालेर मान्छे लुक्ने प्रयास गर्छन् । उनीहरूको भक्ति र आराध्यको मूल कारण भय हो । राजनीति, धार्मिक, साँस्कृतिक सैद्धान्तिक युद्धहरूले विश्वको शान्ति खल्बलाएको छ । म र मेरो हाबी भएका विषयहरूमा म र मेरोको बचाऊको निमित्त लडाइ, झैझगडा हुने गर्दछ । म र मेरो भन्नु नै लोप हुन्छ वा कसैले लोप गरिदिन्छ भन्ने सन्त्रास हुनु हो । यस्तो सन्त्रास नरहने भए विश्वको रूप नै बेग्लै हुन्थ्यो । भय हुनको निमित्त भय हुने समस्याबारे ज्ञान हुन आवश्यक छ र त्यही समस्यासित मुक्त हुन भय उत्पन्न हुन्छ ।<br />जहाँ वस्तुहरू एक अर्कामा निर्भर हुन्छन्, एकले अर्कोको माध्यमबाट अगाडि बढ्ने कुरा आउँछ वा कुनै वस्तु चल्छ वा अड्छ ती सबै वस्तुमा घर्षण हुन्छ नै । घर्षणबिना केही पनि अड्न चल्न सक्दैन । चेतनशील मान्छेले कुनै एउटा वस्तुमा आधार नलिई केही पनि सोच्न सक्दैन । ती प्रत्येक सोचाइ, गराइको पछाडि कहीँ न कहीँ भय उपस्थित भएको हुन्छ नै । मान्छेलाई भय ज्ञात भएपछि त्यसको न्युनिकरण गर्न सजिलो पर्छ । साहित्य, कला, संगीत सबैतिरबाट भयलाई न्युनिकरण गर्न सकिन्छ । </div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4046429329966522701-481180980814349678?l=fearism2.blogspot.com' alt='' /></div>fearismhttp://www.blogger.com/profile/03999803993775074898noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4046429329966522701.post-34834052836030233272008-06-01T02:23:00.001-07:002008-06-01T02:24:23.249-07:00<a href="http://4.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SEJqsaLGGOI/AAAAAAAAAFY/NUYFPqHu_7Q/s1600-h/P6.jpg"><img id="BLOGGER_PHOTO_ID_5206841430366361826" style="CURSOR: hand" height="253" alt="" src="http://4.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SEJqsaLGGOI/AAAAAAAAAFY/NUYFPqHu_7Q/s400/P6.jpg" width="435" border="0" /></a><br /><div align="justify">चित्र नं. ६ मा अवचेतनाका अविकसित टुक्राहरू ब्रहृमाण्डमा तैरिरहेका छन् । मान्छेको मृत्युसँगै गिदी पनि विभिन्न लवणहरूमा टुक्रा हुन थाल्दछ र ब्रहृमाण्डमा छरिन थाल्दछ, त्यस्तै चेतना, सम्झना पनि छरिन थाल्दछ । यी छरिएका चेतना, सम्झना नै अवचेतनाका टुक्राहरू हुन् । मस्तिष्कको विकास क्रमसँगै ब्रहृमाण्डमा तैरिरहेका अवचेतनाका टुक्राहरू मस्तिष्कमा प्रवेश गर्छन् र विकास हुन्छन् । चेतनाको मात्रासँगै भयको यात्रा प्रारम्भ हुन थाल्छ । चेतना जति धेरै हुन्छ उति नै धैरै भय हुन्छ । मान्छेको मृत्युसँगै भय समाप्त हुन्छ । जन्मदेखि मृत्युसम्म चेतनशील प्राणीहरू भयबाट लखेटिरहन्छन् । भनौं जन्मदेखि मृत्युसम्म प्रत्येक चेतनशील प्राणीहरू भय मण्डलमा हुन्छन् । सरसर्ती हेर्दा यो मान्यता आध्यात्मिक देखिन आउँछ । धेरैलाई अविस्वासिलो पनि लाग्न सक्छ । यो माध्यमभन्दा उता मानव मस्तिष्कमा प्रवेश गर्ने अवचेतनाका टुक्राहरूको अरु माध्यम छैन । त्यसैले अविस्वासिलो हुँदाहुदै विस्वास गर्नुको विकल्प पनि छैन । कुनैपनि खोज, आविष्कार सबै यस्तै किसिमको संभावनाहरूबाट शुरु भएको हुन्छ । विचारकले विचार दिएपछि त्यसमा खोज, अनुसन्धान शुरु हुन्छ । चेतना चक्रको पनि स्पष्ट आधार बनेको छैन भन्दैमा असंभव भनिहाल्न पनि सकिन्दैन । जनसंख्या वृद्धिको दरमा यो अवचेतनाका टुक्राहरू गुणात्मक हिसाबले मानव मस्तिष्कमा प्रवेश भएका हुन्छन् । मन, भावना, प्रकाश, ध्वनी सबै माध्यमबाट हिँड्ने भएकोले चेतना पनि अवश्य माध्यमबिना हिँड्न सक्दैन । यसलाई माध्यम नै चाहिन्छ । चेतनालाई हिँड्न चित्र नं. ६ मा देखाए जस्तै आधार चाहिन्छ । जब गतिको कुरा हुन्छ निश्चितै त्यहाँ घर्षण भैरहेको हुन्छ । यहाँ चेतनाले आधार रेखासँग घर्षण गर्दछ । चेतना पनि ठोस वस्तु जस्तै आधारबाट हिँड्दछ । शून्यमा केही वस्तु पनि हिँड्न सक्दैन ।<br />अर्को अर्थमा अवचेतनाका टुक्राहरू खुल्ला आकाशमा तैरिन्दा पनि त्यसलाई धरातल दिने तत्वसँग घर्षण हुन्छ । यी टुक्राहरू उड्दै उड्दै सिगमेन्ट फ्राइड, एडलर, कार्ल युङग र ज्याक लकाँले भनेको मानव मस्तिष्क "ब्ल्याक होल" मा प्रवेश गर्छन्, मानव मस्तिष्कमा थुप्रिन्छन् र चेतना बन्छन् । फ्राइडको चेतनाको आविष्कार पछि एडलर, कार्ल युङग, ज्याक लकाँहरूले आ-आफ्ना बाटो समाए । मान्छेको मृत्युसँगै चेतना फेरि विभिन्न अवचेतनाहरूमा टुक्रिन्छ र खुल्ला आकाशमा तैरिन थाल्छ । यसरी चेतनाको टुक्राहरूबाट चेतनाको टुक्राहरूमा आइपुग्ने वृत नै चेतना चक्र हो । पानीको जीवन चक्र जस्तै चेतनाको चक्र हुनुपर्दछ ।<br /></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4046429329966522701-3483405283603023327?l=fearism2.blogspot.com' alt='' /></div>fearismhttp://www.blogger.com/profile/03999803993775074898noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4046429329966522701.post-88712757501014122852008-06-01T02:19:00.000-07:002008-06-01T02:21:36.460-07:00<div align="justify"><a href="http://3.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SEJp6KLGGNI/AAAAAAAAAFQ/1CHGBjDwLoE/s1600-h/P5.jpg"><img id="BLOGGER_PHOTO_ID_5206840567077935314" style="CURSOR: hand" height="211" alt="" src="http://3.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SEJp6KLGGNI/AAAAAAAAAFQ/1CHGBjDwLoE/s400/P5.jpg" width="436" border="0" /></a><br /></div><div align="justify">चित्र नं. ५ मा ब्रहृमाण्डमा छरिएर रहेका अवचेतनाका टुक्राहरू मानव मस्तिष्कमा प्रवेश गरेका छन् । ती अवचेतनाका टुक्राहरू झिल्ली वा बीचको पर्दाबाट छानिएर चेतनाको भागमा प्रवेश गरेका छन् । चेतनाको प्रवेशसँगै ज्ञानले प्रवेश गर्दछ र भय प्रारम्भ हुन्छ ।<br />चेतनाले समस्याबारे ज्ञान दिन थाल्छ अनि भयका पाइलाहरू बढ्न थाल्छन् । कुनै बालकले जन्मने बित्तिकै भयको रूप देखेको हुदैन । उसलाई कसैसित भय हुदैन । ऊ तला माथिबाट भुँइमा लड्दा पनि चोटपटक नलाग्नु देवताले बोकेर भन्ने अन्धविस्वास छ तर त्यसको कारणले नभई उसको विवेक न्युन भएकोले हो । बालकको कुरा मात्र होइन कसै मान्छेलाई दुश्मनले खेदिरहेको छ, पुलिसले खेदिरहेको छ भने ऊ जस्तो भीरबाट पनि हाम फाल्न सक्छ र उसलाई चोटपटक नलाग्नुको कारण पनि बालकको विवेक न्यन भए जस्तै हो । मान्छेहरू भयरहित हुँदा सामान्य अवस्थामा गर्न नसक्ने काम पनि गर्न सक्छन् । यसको अर्थ मान्छेमा शक्तिको अपरम्पार मुहान लुकेर बसेको हुन्छ । त्यो शक्तिलाई उपयोग गर्ने मान्छेहरू प्रसिद्ध भएका छन् । समाज, परिवार र विभिन्न व्यवहारिक कारणले मान्छे आफूलाई त्यागेर वैराग्य जीवन बिताउँदा ऊ अभूतपूर्व काम गर्न सफल भएको हुन्छ । कुनै काममा पागल जस्तो दत्तचित्त भएर लाग्नु पनि आफैमा भयबाट केही अंश अलग बस्नु हो । बच्चाहरू हुर्किन्दै गएपछि व्यवहारिकताको नाममा भय थुपार्दै गइन्छ, उनीहरूको शक्ति, साहस मर्दै जान्छ र भयभीत जीवन बाँच्न विवश हुन्छन् । यो प्रकाशकीय हुन्छ र घाम उदाउने बित्तिकै वा पानीमा प्रकाश पर्ने बित्तिकै एकै पटकमा अनगिन्ती किरणहरू छरिएजस्तै हुन्छ । ठीक त्यसरी नै मान्छेमा जब चेतना प्रवेश गर्छ अनगिन्ती समस्याहरूसँग एकै पटक ठक्कर खान्छन् । यी सबै समस्याहरू भयका विभिन्न रूपहरू हुन् । एउटा एउटा समस्यासित भय खण्डित हुन्छ । हामी ती समस्या समाधानको निम्ति जीवन उर्त्र्सग गर्र्छौ । भयको कारणले प्रत्येक आनन्द, सुख, सहजताबाट हामी बन्चित भैरहेका हुन्छौं । "मस्तिष्क ग्रहणशील र निस्क्रिय हुनुपर्छ" भन्ने भनाइपनि बालकको विवेक शून्यसँग नजिक हुन खोजेको देखिन्छ । चेतनाबाट भय प्रारम्भ हुन्छ र यही भयलाई निर्मूल पार्न सारा जीवन व्यतित गर्नुपर्ने हुन्छ । यही भयको सक्रियताले मान्छेले आफ्नै प्रकारको संसार सृष्टि गर्न खोज्दा रहेछन् । ती संसारमा पनि भयले हस्तक्षेप गरिरहेको हुन्छ । यहाँ एक प्रकारको प्रगति भैरहेको हुन्छ भय र संसारको निर्माण । तर यी दुवै आफूभित्रबाट भैरहने प्रगति हुन् । भयलाई धकेल्न मान्छेको तमाम समय गइरहेको हुन्छ । तर धकेल्न सक्दैन मान्छे । बरु भयको ज्ञात भएपछि त्यसलाई क्रमशः न्युन गर्दै लान सक्छ । कुनै एउटा भूतघर छ वा अति नै डरलाग्दो ठाउँ छ । डर मान्दामान्दै पनि दिनदिनै त्यहाँ गइयो भने धेरैजसोको डर कम हुँदैजान्छ । केही मान्छेको नहुन पनि सक्छ । त्यस्तै मृत्युको मुखमा पहिलोपटक पुग्दा प्रायः मान्छेलाई अति नै डर लाग्छ, तर बारम्बार गइयो भने कम हुँदैजान्छ । युद्धमा जाने मान्छेहरू पहिलोपटक साह्रै डराउँछन् । तर पटकपटक गएपछि डर कम हुँदै जान्छ । यसरी नै जीवनका तमाम भयहरूलाई कम गर्दै लान सकिन्छ । </div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4046429329966522701-8871275750101412285?l=fearism2.blogspot.com' alt='' /></div>fearismhttp://www.blogger.com/profile/03999803993775074898noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4046429329966522701.post-76847734288854539002008-06-01T02:15:00.000-07:002008-06-01T02:18:00.278-07:00<a href="http://4.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SEJo9aLGGMI/AAAAAAAAAFI/URuuahwcvi0/s1600-h/P4.jpg"><img id="BLOGGER_PHOTO_ID_5206839523400882370" style="CURSOR: hand" height="185" alt="" src="http://4.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SEJo9aLGGMI/AAAAAAAAAFI/URuuahwcvi0/s400/P4.jpg" width="435" border="0" /></a><br /><div align="justify">चित्र नं. ४ चेतना नै भयको प्रमुख मार्ग हो । माथि व्याख्या गरिएझै चेतनापछि सम्बन्धित समस्याको ज्ञान हुन्छ र हामी भयभीत हुन्छौ । चेतनाको वृद्धिसँगै भयको वृद्धि हुन्छ । चेतनाको उद्गम बिन्दूमा अहिलेसम्म मनोविश्लेषकहरू प्रवेश गर्न सकेका छैनन् । मनोविश्लेषक सिकमैण्ड फ्राइडका अनुसार मस्तिष्कमै अवचेतनाको भाग हुन्छ । अवचेतना र चेतनाको बीचमा एउटा पर्दा हुन्छ, पर्दालाई केही संवेदनशील तन्तुहरूले निरन्तर निगरानी गरिराखेका हुन्छन् र चेतनामा प्रवेश गर्न मिल्ने भागलाई चेतनामा प्रवेश गर्ने अनुमति दिन्छन् र अनावश्यक भागलाई अवचेतना मै फर्काइदिन्छन् । चेतनामा प्रवेश गर्ने चेतनाको यहीबाट यात्रा शुरु हुन्छ । चेतनाको शुरूआतसँगै भयसाथैमा प्रवेश गर्दछ । भयको बाटोमा हामी नयाँ अनुमानको विकास गर्न सक्दछौं । किनभने अवचेतनामा कहाँबाट चेतना आएर बस्दछ - यो सधैं मनोविश्लेषकको निमित्त अनुतरित प्रश्न हो । फ्राइडका तर्क केवल अनुमानित तर्क हुन् । त्यस्ता तर्कहरू कालको गतिसँगै विकसित हुँदै आएका छन् । हामी चेतनाको बाटोसँगै भयका बाटोहरू पहिल्याउने प्रयास गर्न सक्छौ । मस्तिष्कमा भौतिक र अभौतिक दुइटा तत्व हुन्छन् । भौतिक भन्नाले गिदीको थुप्रो हो भने गिदीको थुप्रोको संयोजनबाट बन्ने स्मरण, चेतना, कल्पना, सोच अभौतिक तत्व हुन् । शरीरमा भएको मासुको थुप्रोबाट निस्किने आवाज जस्तै हो चेतना । कम्प्युटरको पाटपूजा मिलेपछि कम्प्युटरले काम गर्न थालेको जस्तै हो । मनोविश्लेषकहरू अवचेतनाबाट पर्दा हटाएर चेतनामा प्रवेश गरेको कुराहरू स्वीकार्छन् । अवचेतना के हो - यसका कति श्रृंखला छन् । अवचेतनामा चेतना कसरी प्रवेश गर्छ भन्ने सवालहरूमा उनीहरू मौन छन् । यस ब्रहृमाण्डका उत्पादन जैविक र अजैविक वस्तुहरू अन्य ब्रहृमाण्डबाट आएका अवश्य होइनन् र यस ब्रहृमाण्डका अवशेषहरू अन्य ब्रहृमाण्डमा पनि जाँदैनन् । चेतनाका कुराहरू पनि सपनाका कुराहरू जस्तै वा ब्रहृमाण्डमा पुर्खाहरूको आवाज सुरक्षित छ भनेर वैज्ञानिकहरूले पुष्टि गरे जस्तै चेतना, मन, संवेदना, कल्पना, सोच सबैले यही ब्रहृमाण्डमा कहीं कतै आधार बनाएर बसेको हुन्छ । भ्रुमको विकाससँगै यसले भ्रुममा आधार लिएर विकसित हुन थाल्दछन् । मानव मस्तिष्क भित्र ती अवचेतनाका टुक्राहरू चेतनशील प्राणीको मस्तिष्कको विकाससँगै चेतनामा प्रवेश गर्छ र मस्तिष्कको एउटा कुनामा बसेर मस्तिष्कसँग हुर्किन्दै जान्छ । अवचेतनाबाट चेतनामा पुग्ने दूरी धेरै लामो हुन्छ र लामो समय लाग्छ । मस्तिष्कको विकास क्रममा हामीले छिटो देखेका मात्र हौं, सुक्ष्मताको हिसाब लगाउने हो भने अति लामो समयको दूरी पार गरेको हुन्छ । चेतनाको दुइ बाटाहरू छन्-एउटा चेतना चक्रको बाटो, अर्को भौतिक वस्तुको संरचनाले दिने चेतना । भौतिक वस्तुको संरचनाले दिने चेतना भनेको हाम्रो शरीर बन्नलाई विभिन्न लवणहरूको संमिश्रण भएको हुन्छ । लवणहरूको संमिश्रणबाट त्यसले गर्ने क्रिया विभिन्न हुन्छ । जस्तै कम्प्यूटरको पार्टपुर्जा मिलेर कम्प्युटरको काम गर्दछ, रेडियो, टि.भी., लगायतको मेशिनरी सामानहरूले पार्टपुर्जा जोडेर बनाएपछि अर्कै काम गर्दछ । ऋणात्मक र धनात्मक बिजुलीको तार जोडेर बिजुली बल्दछ । त्यस्तै हाम्रो शरीरको सबै भागमा विभिन्न माँसपेसी, तन्तु, कोषहरू रहेका छन् । त्यसले गर्ने क्रिया विभिन्न हुन्छ । त्यसै मध्येको सुपर काम चेतना पनि हो । मान्छेमा चेतना आउनलाई शरीरका अंगहरूको उतिकै महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ । यो मार्गबाट चेतना आएपछि भय पनि उत्पन्न हुन थाल्छ । यो क्रिया एक कोषिय जीवदेखि बहुकोषिय जीव सबैमा हुन्छ । चित्र नं. ४ मा चेतना अथवा घटनाको संभावना, मृत्यु अथवा घटना, यौद्धिक र भय मण्डल देखाइएको छ । चेतनशील प्राणीको गर्भ अवस्थामा नै चेतनाको विकास हुन थाल्छ । त्यस्तै जीवजन्तु, वनस्पतिमा पनि चेतनाको केही न केही अंश रहन्छ मात्रा मात्र फरक हो । चेतनाको प्रवेशसँगै अथवा जन्मसँगै मृत्यु हुने घटनाको संभावना हुन्छ र एक ठाउँमा गएर मृत्यु हुन्छ वा घटना घट्दछ । जन्म र मृत्युको बीचको दूरी वा घटनाको संभावनादेखि घटनासम्मको दूरीमा चारैतिर भय मण्डल घुमिरहेको हुन्छ । घटनाको संभावनादेखि घटनासम्म यात्राले आन्तरिक र बाहृय वस्तुहरूसँग निरन्तर युद्ध गरिरहेको हुन्छ । युद्ध वा संघर्षबिना केही पनि संभव छैन । जैविक वा अजैविक वस्तुको गति संघर्षले निर्धारण गरेको हुन्छ । सामान्यतया सञ्चार हुनलाई पनि आधार चाहिन्छ । एउटा मान्छेले बोलेको कुरा अर्को मान्छेसम्म आइपुग्न आधार चाहिन्छ । वायुको आधारभन्दा ठोस आधार अझ स्पष्ट र राम्रो हुन्छ । मान्छेले सुनेको कुराको असर वा प्रतिक्रिया हुन शरीरभित्रै पनि आधारको माध्यमबाट चेतनामा पुग्छ र त्यसको असर बन्न थाल्छ । कुनै मान्छेले अर्को मान्छेलाई रिस उठायो भने यही प्रक्रियाबाट हुन्छ । कुनै पनि आधारबिना मान्छेको मस्तिष्कमा अवचेतनाका टुक्राहरू जम्मा हुन संभव छैन । अवचेतनाका टुक्राहरू चेतनामा प्रवेश नभइन्जेल जीवन मात्र निर्जीव वस्तु हुन जान्छ । चेतना निश्चय पनि अवचेतनाको विकसित रूप हो । त्यसैले भन्न सक्छौ अवचेतनामा चेतना चेतना चक्रबाट प्रवेश गरेको हुन्छ । चेतनाले जहिलेपनि प्रकाशजस्तै धरातल टेकेर यात्रा गर्दछ । धरातल र चेतना बीचमा संघर्ष हुन्छ संघर्ष वा घर्षणबिना गति असंभव छ । यो क्रमको बारम्बार पुनरावृत्ति भइरहन्छ । निम्नानुसार यसलाई अझ प्रष्ट पार्न सकिन्छ । </div><div align="justify"><span style="color:#000099;">क. चेतना</span></div><div align="justify"><span style="color:#000099;">ख.चेतनाचक्र</span></div><div align="justify"><span style="color:#000099;">ग.यौद्धिक</span></div><div align="justify"><span style="color:#000099;">घ. धरातल</span></div><div align="justify"><span style="color:#000099;">ङ.पुनरावृत्ति</span> </div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4046429329966522701-7684773428885453900?l=fearism2.blogspot.com' alt='' /></div>fearismhttp://www.blogger.com/profile/03999803993775074898noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4046429329966522701.post-45270775227864360072008-06-01T02:11:00.000-07:002008-06-01T02:14:27.779-07:00<div align="justify"><a href="http://3.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SEJoXKLGGLI/AAAAAAAAAFA/SAVpluWCrqA/s1600-h/P3.jpg"><img id="BLOGGER_PHOTO_ID_5206838866270886066" style="CURSOR: hand" height="110" alt="" src="http://3.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SEJoXKLGGLI/AAAAAAAAAFA/SAVpluWCrqA/s400/P3.jpg" width="434" border="0" /></a><br /></div><div align="justify">साधाराण/जन्म दुर्घटना/मृत्युचित्र नं. ३घरमा, जहाजमा जतापनि आगो लाग्न सक्छ । आगो लागेको थाहा पाउने बित्तिकै भयको पारो उच्चतम बिन्दूमा पुग्छ । निकैबेर त्यही बसिरहन्छ । त्यस अवस्थामा मान्छे आत्तिने, चिच्याउने, कराउने गर्छन् र बुझेर वा नबुझेर निर्णय गर्ने गर्दछन् । यो निर्णयले बचाउन पनि सक्छ अथवा अकालमै मार्न पनि सक्छ । तर निकैबेर पछि भने भयको मात्रा बढनुको बदला झर्दै जान्छ र सहजताको उपायहरू अवलम्बन गर्न थालिन्छ । सर्प देख्नासाथ वा कुनै घटना देख्नासाथ मान्छे पहिला आत्तिने र बिस्तारै सामान्य हुँदैजान्छ । निश्चित अवस्थासम्म ऊ आत्तिरहन्छ नै । त्यसपछि उसले बुझछ, आतिएर मात्र हुदैन, बुद्धिले काम लिनुपर्छ । अनि उपायहरूको खोजी गर्न थाल्छ । खासगरी संक्रामक रोग लागेको रोगी, बढदो वृद्ध अवस्थामा यो उपयोगी सिद्ध हुन सक्छ । कतिपय मान्छेहरू यस विचारमा सहमत नहुन सक्छन् र तर्क गर्न सक्छन् । आफ्नो अन्तिम अवस्था थाहा पाएपछि मान्छे झन् झन् आत्तिन सक्छ । जन्मदेखि मृत्युसम्म वा साधारण अवस्थादेखि दुर्घटनाको अवस्थासम्म भय मण्डल हुन्छ । यही मण्डलमा हामी उपाय खोजिरहेका हुन्छौ । यही भयलाई कम गर्न दर्शन, विज्ञान र धर्म लागिपरेका छन् । </div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4046429329966522701-4527077522786436007?l=fearism2.blogspot.com' alt='' /></div>fearismhttp://www.blogger.com/profile/03999803993775074898noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4046429329966522701.post-22578610972767787452008-06-01T02:04:00.000-07:002008-06-01T02:11:18.041-07:00<a href="http://2.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SEJno6LGGKI/AAAAAAAAAE4/TW0qkAQ611s/s1600-h/P2.jpg"><img id="BLOGGER_PHOTO_ID_5206838071701936290" style="CURSOR: hand" height="314" alt="" src="http://2.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SEJno6LGGKI/AAAAAAAAAE4/TW0qkAQ611s/s400/P2.jpg" width="437" border="0" /></a><br /><div align="justify">चित्र नं. २ मा एकै साथ दुइटा चित्रहरू छन्, तल्लो र माथिल्लो । माथिल्लो चित्रमा जन्म र मृत्यु रेखा, चेतना रेखा र भय मण्डल छन् । चेतना भएपछि ज्ञान हुन्छ र ज्ञान भएपछि भय हुन थाल्छ । तल्लो चित्रमा साधारण र दुर्घटना अथवा मृत्यु रेखा र भय मण्डल छन् । बीचमा दर्शन, विज्ञान र धर्म आदिले जोडिएको छ । मान्छेमा जन्मेदेखि मृत्युसम्म नै चेतनाको मात्रा सँगै भयको मात्रा बढ्दै जान्छ । त्यस्तै कुनै घटना हुनु अगाडिदेखि घटना हुने समयसम्मै चेतना रेखा जागृत रहन्छ । माथि देखाइएको ज्ञान रेखा भनेको भय रेखा पनि हो । मृत्युको ज्ञान भएपछि मात्र मान्छेलाई भय हुन्छ । संक्रमक रोग, भूलको ज्ञान भएपछि मान्छेलाई भय हुन थाल्छ । चेतना त ऊसित हुन्छ नै । तर सम्बन्धित समस्याको चेतना/ज्ञान नभइन्जेल उसलाई भय हुँदैन । सम्पत्ति, नियम, कानुन, अनुशासन, रोग हातहतियार सबै थाहा भएपछि मात्र भय हुन्छ । यसरी जन्मदेखि मृत्युसम्म र साधारण अवस्थादेखि दुर्घटनाको अवस्थासम्म चेतनाको मात्रा अनुसार भय मण्डलले घेरिएका हुन्छौं । यही भयबाट बच्न अथवा भयको मात्रा घटाउन दर्शन, विज्ञान, धर्मको सहारा लिइरहेका हुन्छौं । दर्शन, विज्ञान, धर्मले भयको मात्रा घटाउनुभन्दा पनि सभ्यताको विकास गरिरहेको हुन्छ । जसलाई हामी भयको मात्रा घटेको हिसाबमा मिलान गरिरहेका हुन्छौं । भयको चेतनाले भयबाट मुक्त दिलाउन नसके पनि भय घटाउन भने मदत गर्ने छ । जस्तै धुम्रपान, मद्यपान, संक्रामक रोगको आक्रमण, आदि इत्यादिबाट केही हदसम्म बच्न सकिन्छ । अथवा भयको ज्ञानले जीवनलाई मदत पु-याउँछ । वास्तवमा चेतनाले ओगटेको बृहतक्षेत्र नै भयको क्षेत्र हो । तलको चित्र नं. ३ मा आगो लागेको अवस्था छ । </div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4046429329966522701-2257861097276778745?l=fearism2.blogspot.com' alt='' /></div>fearismhttp://www.blogger.com/profile/03999803993775074898noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4046429329966522701.post-37264604739317750652008-06-01T02:01:00.000-07:002008-06-01T02:03:49.199-07:00<a href="http://3.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SEJlrKLGGJI/AAAAAAAAAEw/aFgyUOx52HU/s1600-h/P1a.jpg"><img id="BLOGGER_PHOTO_ID_5206835911333386386" style="CURSOR: hand" height="201" alt="" src="http://3.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SEJlrKLGGJI/AAAAAAAAAEw/aFgyUOx52HU/s400/P1a.jpg" width="432" border="0" /></a><br /><div align="justify">माथिको पहिलो चित्रमा चेतना-चेत/ज्ञान-भय देखाइएको छ । सजीव प्राणीहरूमा चेतना भइ नै रहन्छ । तर त्यो चेतनाले सम्बन्धित समस्या, रोग, विषयको बारेमा ज्ञान नभइन्जेल भय पैदा नहुँदोरहेछ । उदाहरणको लागि कसैलाई रोग लागेको छ । तर उसलाई थाहा छैन । एकदिन ऊ डाक्टरकोमा जचाउँन जाँदा डाक्टरले रोग बारेमा बताइदिएपछि उसलाई रोगको बारेमा चेत/ज्ञान हुन्छ र ऊ त्यस रोगसँग डराउन थाल्छ । यस ज्ञानसँगै उसको व्यवहार, चालचलन सबै परिवर्तन हुन थाल्छ । उसको मात्र होइन आफन्त, साथीभाइसितको व्यवहार पनि परिवर्तन हुन थाल्छ । ज्ञान नभइन्जेल ऊ निरोगी जस्तै साथीभाइसित खानेपिउने गर्दछ, हिँड्दछ, आफन्त, साथीभाइबाट कुनै किसिमको रोकावत हुँदैन । रोगको बारेमा ज्ञान भएपछि यो गर्नु हुँदैन, त्यो गर्नु हुँदैनको बन्देज शुरु हुन थाल्दछ । रोगी आफैले पनि केही अनुशासन, नियम बनाउनु पर्ने हुन्छ । अन्यथा उसको जीवनलाई जोखिम हुन्छ । यसरी मान्छेलाई जबदेखि जीवन, मृत्यु, आफन्त, सम्पत्तिजस्ता कुराहरूको ज्ञान हुन थाल्दछ तबदेखि भय पैदा हुन थाल्दछ र जीवनलाई प्रभाव पार्दछ । हामी जन्मिने बित्तिकै यी सबै कुराको जानकार हुँदैनौ । हामी जब ठूलो हुँदैजान्छौ, चेतना बढ्दै जान्छ र ज्ञात हुँदै जान्छ तबतब हामी यी सबै विषय, समस्याहरूसित भयभीत हुँदै जान्छौ र यी भयबाट बच्न अनेकौ भूमिकाहरूमा देखा पर्र्छौ । तर भयले लखेटिरहेका छौ भनेर कम्तिले मात्र स्वीकार गर्र्छौ ।<br />कुनै मान्छेलाई डाक्टरले उसको रोगको कारणले "तीन महिनाको मात्र समय छ" भनेर बतायो र माया मार्‍यो । यस तीन महिनाको अवधिमा चिकित्सा विज्ञानले माया मार्‍यो भने कसले, कसरी उसलाई यस अवधिमा व्यवहार गर्ने ! यहाँ डाक्टरहरू मौन हुन्छन् । डाक्टरको मौनताको अवस्थामा उसको सबैभन्दा नजिकको सहयोगी मनोविश्लेषक हुन सक्दछ । तर ऊसँग यही विचारले, यही औषधिले उपचार गर्ने भन्ने हुँदैन । यस्तो अवस्थामा भयवाद नै उपयुक्त विचार हो । यो रोगजस्तै जीवनको, मृत्युको बारेमा पनि उपचार हुन सक्दैन । ती उपचारविहिन अवस्थामा भयवाद नै विचार हुन सक्दछ । यस्ता घटनाहरू अनेकौ छन् जस्तै भूकम्पले घर भत्किन्दै गरेको अवस्था, हवाइजहाज, पानीजहाज डुब्दै गरेको अवस्था, उपचार हुन नसक्ने महामारी फैलिएको अवस्था, कुनै अप्रिय घटना हुन लागेको अवस्था, युद्ध घोषणा भैसकेको अवस्था, हत्या, हिंसा, आत्महत्या, आमहत्या र आतङ्कको अवस्थामा यो विचार उपयोगीसिद्ध हुन सक्दछ ।<br />तल्लोचित्रमा पाँच इन्द्रियहरू देखाइएको छ । यी इन्द्रियहरूका आ-आफ्नै चेतना छन् । उदाहरणको लागि शरीरको कोषहरूको आफ्नै चेतना भएकोले नै बाहिरका किटाणुहरूसित युद्ध गर्दछ । त्यस्तै आँखाको नानी प्रकाश अनुसार सानोठूलो हुने गर्दछ । ती चेतनालाई केन्द्रिय चेतनाले नियन्त्रण, निर्देशन गरिरहेका हुदैनन् । त्यसैले हामी वेहोस भएको अवस्था, सुतेको अवस्था, पागल भएको अवस्थामा पनि हाम्रा इन्द्रियहरूको चेतना सक्रिय भएको हुन्छ । इन्द्रियबाट पैदा हुने चेतना गुणात्मक हुन्छन् र ती चेतनाले ज्ञात गरेपछि भय हुन्छ । हामीले बाटोमा हिँड्दाहिँड्दै र्सप देख्यौ, खाडल देख्यौ भने हाम्रा सबै चेतनाहरू सक्रिय हुन्छन् । सबै चेतना सक्रिय हुँदा कहिलेकहीँ हामी निर्णय विहिन हुन्छौ र अक्कनबक्क भएर उभिन्छौ । यो बेला निर्णय जे पनि हुन सक्दछ । त्यो यति सुक्ष्म हुन्छ कि हामी थाहा पाउन सक्दैनौ र जब हाम्रो चेत फर्किन्छ हामी भाग्न खोज्छौ, र्सप मार्न खोज्छौ, या कुनै उपाय निकाल्दछौ ।<br />यस्तो किसिमको भय प्रत्येक पल हुन्छ हामीलाई । यो यति सुक्ष्म हुन्छ कि नापोहरूमा सजिलै बताउन सकिन्दैन । जीवनको बारेमा, मृत्युको बारेमा, कुनै घटनाको बारेमा । त्यसैले यी अवस्थाहरूमा भयवादले नै जीवनलाई सहज बनाउन मद्दत पुर्‍याउँछ ।<br /></div><br /><div align="justify"><strong><span style="color:#000099;">र्सप डोरीको भ्रम</span></strong><br />मान्छे अँध्यारोमा डोरीलाई र्सप देखेर तर्सिन्छ । यो एउटा भ्रम हो । यो डोरी हो भनेर थाहा नपाइन्जेल र्सप नै भैरहन्छ । यस्तो खाले र्सपडोरीको भ्रम एउटा सजिलो उदाहरण हो । यो उदाहरण जहाँसुकै रुपान्तर भएर लागू हुन सक्छ । हामी जुत्ता लगाउँछौ । लुगा लगाउँछौ । गहना लगाउँछौ । उच्चनीज जातिका हुन्छौ । यी सबै एक अर्थमा र्सपडोरीको भ्रम हो । अन्धविस्वास, रुढिवादी, पुराण, महाभारत, रामायण, उपनिषदजस्ता प्रसिद्ध ग्रन्थहरूले बनाएको अवास्तविक तस्बीर सबै र्सप डोरी हुन् । भूतप्रेत पिसाच, चुडैल सबै र्सपडोरी हुन् । यी डोरीलाई डोरीको रूपमा लिन नसकिन्जेल सबै र्सप नै भएर हामीलाई डसिरहेको हुन्छ । हामीलाई यही अन्धविस्वास, रुढिवादीले डसिरहेको छ र हामी पनि र्सपले डसेको भ्रममा छौ । वास्तवमा ती सबै डोरी हुन् । वास्तविक र्सप आफैले भेटियो भने डस्छ वा हामी डस्छौ त्यो अर्कै कुरा हो । तर यस्ता डोरीर्सपको मण्डलले हामी घेरिएका छौ । यो त र्सपडोरी भन्दा पनि डोरी नै हो भन्ने कुरा हामीलाई थाहा छ । तरपनि हामी डोरी भन्न सकिरहेका छैनौ । यस डोरीर्सपले मान्छेहरूलाई डसिरहेको छ । यो भ्रमबाट समाजलाई निकाल्नुछ । अवास्तविक र्सपहरूको जताततै बिकबिकी छ । आणविक हतियार, आस्थाका केन्द्र, आधुनिक कालका केन्द्रहरू, वास्तवमा एउटा एउटा र्सपडोरी हुन् ।<br />शंका, भ्रम धेरै प्रकारको हुन्छ । सबै शंका, भ्रमले समान रूपमा तर्सन्छ भन्ने होइन । तर्सन चाहिँ सबैले तर्सन्छ धेरैथोरै । फेरि यसमा मान्छेको विवेकशीलता, सहन गर्ने क्षमता, चेतनाको मात्राले पनि फरक पार्दछ । उदाहरणको लागि डोरीलाई र्सप देखेर सबै मान्छे समान रूपमा तर्सिन्दैनन् । कसैले नियालेर हेर्दछ र्सप हो कि होइन भनेर । कसैले हेर्न चाहान्दैन । कसैको आत्मविस्वासले डोरी नै हो भन्ने निष्कर्षनिकाल्दछ । कसैलाई अँध्यारोमा र्सप आउँछ भन्ने शंका हुँदैन । र्सप भएपनि त्यति सजिलै आउँदैन भन्ने लाग्छ । डोरीर्सपको भ्रम, शंका घरभित्र हाम्रो परिवारमा हुन सक्दछ । श्रीमान, श्रीमतीको शंका, भ्रम, साथीभाइको शंका, भ्रम, यस्तै शंका, भ्रम हुन् । यस्ता शंका, भ्रमले हामीलाई सधैँ तसाइरहेको हुन्छ । त्यो शंका, भ्रम वा डोरीलाई डोरी भन्न सक्यौं भने धेरै समस्याको समाधान निस्किन सक्छ ।<br />डोरीलाई डोरी नै भन्न कति र्सप भएर आए, कति डोरी भएर । त्यसैले भयवाद, र्सप भएर आयो या डोरी भएर आयो । जे भएरपनि भयवाद र्सप र डोरी देखाउन आएको छ । अब प्रश्न बन्छ र्सप देखिनु राम्रो कि डोरी - दुवै नदेख्न राम्रो हो । यसले हामीलाई भय लाग्दैन । हामी बाटोमा निर्धक्कसँग हिँड्न सक्छौ । हाम्रो विचार हिँड्न डोरीर्सप वा र्सपर्सपले दिँदैन । र्सप देखिनु वास्तविक हो । र्सप देखेपछि भ्रम हो भन्न सक्दैनौ । तर डोरीलाई र्सप देख्नुले र्सपले पारेको प्रभावजस्तै हामीलाई प्रभाव पारेको हुन्छ । यस अवस्थामा भय कम गर्न गरिने क्रिया नै भयवाद हो । </div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4046429329966522701-3726460473931775065?l=fearism2.blogspot.com' alt='' /></div>fearismhttp://www.blogger.com/profile/03999803993775074898noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4046429329966522701.post-58270189861736205592008-06-01T01:47:00.000-07:002008-06-01T20:38:04.100-07:00<a href="http://3.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SEJjdKLGGII/AAAAAAAAAEo/g5OqnWroyfQ/s1600-h/P1.jpg"><img id="BLOGGER_PHOTO_ID_5206833471791962242" style="CURSOR: hand" height="293" alt="" src="http://3.bp.blogspot.com/_ekrV3XjtYKo/SEJjdKLGGII/AAAAAAAAAEo/g5OqnWroyfQ/s400/P1.jpg" width="435" border="0" /></a><br /><div align="justify">चित्र नं. १ मा गुलाबको बोटलाई प्रभाव पार्ने बाहिरी तत्व छ । अनि भय मण्डल छ र जीवन छ । बिरुवा रोपेपछि उम्रिन्छ र बढ्छ । हाँगाहरू शरीरको कुनाकाप्चामा उम्रिन्छन्, कोपिला लाग्छ, सुन्दर फूल फुल्छ । फूलको मोहकताले आँखा भरिन्छ । हामी फूलको गीत गाउँछौं । अनि भन्छौं गुलाब भनेको त फूल पो हो । वास्तवमा गुलाब भन्ने शब्दको अर्थ गुलाबमा गएर टुङगिन्दैन । गुलाबसँग सम्बन्ध गाँसिएका सबै गुलाब शब्दमा आउँछन् । जरा, बोक्रा, डाँठ, काँडा, कोपिला, पात, फूल इत्यादि सबै गुलाब हुन् । गुलाबका भावना पनि यसमा समावेश गरिएको हुन्छ जसलाई हामीले कहिले गौर गरेका हुदैनौ । चेतनाका अवस्था पनि हामीले वेवास्ता गरेको गन्तिभित्र पर्छ । अभौतिक रूपमा रहेको भावना र चेतनालाई त हामीले वेवास्ता गरेको हुन्छौ भने भौतिक रूपमा उपस्थित छोपिएको जरा, छोपिएको डाँठ र चूरलाई पनि हामी मूल्यमा ल्याउँदैनौ । तर यी सबै गुलाब हुन् । हामीले साहै्र नजिकबाट चिनेको चाहिँ काँडा र फूल नै हो । फूलको मोहकताले भरिएको आँखा भावनामा गएर ठोकिन्छ । हामी रोमाञ्चित, भावुक हुन्छौ त्यसै त्यसै । काँडा, फूल मिलेर हाम्रो चेतनालाई सक्रिय बनाउँछ । जरा माटोमा छोपिन्छ, चूर छालाभित्र छोपिन्छ, कोपिला पातभित्र छोपिन्छ, फूल कोपिला भित्र छोपिन्छ । गुलाबको चेतनाले नापेसम्म काँडाहरू सक्रिय हुन्छन् । समग्रमा गुलाबको फूलमा काँडाको घोचिने बार हुन्छ, छोपिने बोक्रा हुन्छ, जरा माटोमा छोपिएको हुन्छ । जरा, डाँठ, हाँगा, कोपिला र फूल शरीरका सबै भागमा हुदैनन्, फूललाई छोडेर शरीरको सबै भागमा बोक्राले बेरेको हुन्छ । बोक्रा भएको प्रत्येक भागमा काँडा हुन्छ । काँडाहरूको सुरक्षामा गुलाब आनन्दित भएर फुलिदिन्छ । देख्नेहरू गुलाब अनवरत मुस्कुराइरहेको हेरिदिन्छन् । हुनपनि गुलाबको सुन्दरताको मगमग्ती बासना चल्छ । काँडाभित्रको गुलाब यसरी बाँचिदिँदा एक वृत पूरा भएको मानिदिए पुग्छ ।<br />गुलाबको फूलको ठाउँमा मान्छेलाई राखेर हेर्न सकिन्छ । गुलाबको फूल मान्छेको रूपमा प्रकट हुँदा हाँगाहरू हुँदैनन, काँडाहरू हुँदैनन् । बरु ब्रहृमाण्डमा छरिएको अवचेतना बटुलिएर चेतनामा पुग्छ अनि चेतना खण्डित भैदिन्छ, एउटा पानीको छालजस्तो, एउटा प्रकाशको किरणजस्तो । पटक पटक बनिन्छन् र भत्किन्छन् फगत पानीको फोकाजस्तो । प्रत्येक पटक प्राप्त भएको ज्ञान जस्तो । चलायमान पानीमा प्रकाश आएर थपक्क बस्दा एउटा प्रकाश प्रत्येक चलको खण्डहरूमा टुक्रिन्छ । चेतनाले सोहोरेर ल्याउने बोधहरू पानीको खण्डहरूमा विभाजन हुन्छ । चेतनालाई संघातिक हमला गर्ने धारहरू हावा र ताप जस्तै निराकार, अदृश्य हुन्छन्, अदृश्य यसको रूप हो, महसुस यसको आकार हो ।<br />दार्शनिक, धार्मिक, वैज्ञानिकहरूले गुलाबका फूलको जति सुन्दर ढंगबाट कल्पना बुनेका छन्, काँडालाई नजर अन्दाज गरेका छन् । गुलाबले मान्छेमा पूर्णता प्राप्त गर्न खोज्दा उम्रेका काँडाहरू भयमय संसारलाई छेक्न असमर्थक हुन्छन् । प्राणीलाई वरिपरिबाट घुमिरहने भुमरी मात्र भुमरी नभएर थुप्रै भयहरूको प्रतिनिधित्व पनि हुन सक्छ । अनि त मान्छेहरू सिद्धान्त, दर्शन, विज्ञानको कवज बोकेर भुमरीलाई छेकिरहेका हुन्छन् । भुमरी हावाको झोँका मात्र नभएर विषको रूपमा हुन सक्छ । स्वतन्त्रता बोकेर हिँड्नेहरूलाई पनि भुमरीले लखेटिरहेको हुन्छ । डुब्न लागेको मान्छेलाई किनारामा उम्रेको सिरुझार हो स्वतन्त्रता । "म"राखेर हिँड्नेहरू मको वरिपरि बाटो बनाउँछन्, र मकै वरिपरि भुलिरहन्छन् शून्यका शिल्पकारहरू जस्तै । अध्यात्म, स्वतन्त्रता, अस्तित्व, मार्क्सवाद चलाएर भुमरीबाट तैरिन्छौं, अनि अर्को भुमरीमा प्रकट हुन्छौं । भुमरीले सधैं हामीलाई लपेटिरहेको हुन्छ र त्यहाँबाट उम्केपछि फेरि पनि अर्को भुमरीमा लपेटिन्छौं । जीवन भुमरी र प्रकट -मुक्ति) को लामो श्रृंखला हो । जीवन भुमरीबन्ध छ भनेर जान्दाजान्दै हामी यसलाई लेखाइमा, बुझाइमा सौता हालिदिन्छौ । प्रधान कुरालाई हामी पातलो झिल्लीले छोपेर लुकाइरहन्छौं । हामीलाई चारैतिरबाट हेरिरहने, खेदिरहने नै झिल्ली भित्रको निराकार आकार हो । जीवन यसैको निरीह कैदी हो । मुक्तिको पुकार हुन्छ । सबैले झिल्ली भित्रको अन्धकार देखेका छन्, तर यसलाई नियालेर हेरेका छैनन्, यही कालो बिस्तारै र्सवव्याप्त हुन्छ भन्ने यथार्थलाई यसले छोपिदिएका छन् । हामी अवमूल्यन गरिरहेका हुँदारहेछौं घामसँग छायाँ हिँड्छ भनेर । जीवन घाम हो भने भय छायाँ जहाँ घामको साहित्य लेखिन्छ, त्यहाँ छायाँको साहित्य लेखिएन भने अपूरो हुन्छ । अध्यात्मवाद, भौतिकवाद, अस्तित्ववाद, तेस्रो आयामले छुटाएको भाग पनि यही हो ।<br />वृथाहरू माझ मान्छे हाँसिरहन्छ । छेवैको ताप, हावा साँच्चै पकडिन सक्दैन । साँच्चै पकडेको भ्रमहरू पकडेर सन्तुष्ट हुन्छौं । हाम्रा अग्रजहरूले उम्काइरहेको साँच्चै साहित्यको सुन्दरताले रोगन गरिदिनर्ुपर्छ । छेपारोको रंग, गुलाबको काँडा, भुमरी सबै भयका खेलहरू हुन् । निरपेक्ष भयमा खेलिरहने पृथ्वी नै जीवन र जगत हुन् । बेन्चको मुन्तिर आएको रुखको जराको अस्तित्व देख्ने दार्शनिकले आफ्नो मुन्तिरको भय देखेनन् । बरको रुखमा बसेर "दुःख" देख्ने राजकुमारले दरबारभित्रबाट आएको अँध्यारो देखेन । गुलाबको काँडा, हाँगा, फूल, भावना, विचार सबै यौद्धिक हुन्छन् । घर्षण बिनाको संसार अकल्पनिय हुन्छ । बिना युद्ध प्रकट पनि असंभव छ । प्रकट नै एक अर्थमा जीवन हो र जगत ।<br />जीवनलाई डो-याउँदै हिँड्ने दर्शन, सिद्धान्त, विज्ञान, अध्यात्म सबैको आमा भय हो । भय लिएर नै म बाँचेको हुन्छ । मसँगै मेरो बाँचेको हुन्छ । भयको टेबलमा फुलेका फूलहरू नै दर्शन, विज्ञान, अध्यात्म हुन् । त्यसैले जीवनको निमित्त भय निरपेक्ष छ र जगतको निमित्त जीवन । एउटा टेबल माथि थुप्रै रंगका फूलदानी छन् । फूलदानीको पृथ्वी त आफू अडिरहेको टेबल नै हो । एउटा बालक, एउटा ढुङगा माथिबाट जतासुकै खसिदिन सक्छ र ऊ बाँचिदिन्छ । बालकको चेतनाको विकाससँगै जीवनको उचाइ चढ्दै जान्छ । जीवनको उचाइ भनेको चेतनशील मान्छेको भयको उचाइ पनि हो । यो उचाइले भयसँग साक्षात हुन अगाडि मान्छेमा भइरहने अदृश्य घेरालाई देखाइरहेको हुन्छ । साक्षात भइसकेपछि वा घटना घटिसकेपछि एक चरण समाप्त हुन्छ र अर्को घेरा तयार परेर बसिरहेको हुन्छ । भन्नुको अर्थ मान्छेको हातमा खुकुरी छ, त्यसले जहिलेपनि काटछ कि हुन्छ । खुकुरी हातबाट हटेपछि त्यो भय समाप्त हुन्छ र नयाँ भयहरू जन्मिन्छन् । मान्छे जीवनभरि यही खेल खेलिरहन्छ । अर्थात जीवन बाँच्नको लागि सहाराको जरुरत पर्छ । भौतिकवाद, अध्यात्मवाद, अस्तित्ववाद, शून्यवाद सबै वादहरू सहारा हुन् । जीवन चेपहरू, ढुङगाहरू, पर्खालहरूले चेपिएको, थिचिएको, घेरिएको वा अँध्यारोमा डोरी र्सप देखेजस्तै हुन्छ । सहाराहरू प्रकट हुन्छन् । सहाराहरू एउटा एउटा अध्याय हुन्, सिङगो भयको किताब । प्रत्येक महरू, तिनीहरू र यिनीहरूबाट लखेटिएका छन् । म, तिमी, यिनी सबै भयमय छन् ।<br />भयवादीय चिन्तन ब्रहृमाण्डको भय र शरीरको भयलाई न्युन गर्दै जानु हो । उर्लिन्दो अराजकताको विरुद्ध शान्ति यसको आग्रह हो । भएर जाने कुराहरू रोकेर रोकिनन्, । स्वतन्त्र हुने बन्दहरू स्वतन्त्र भएरै छाड्छन्, तर बन्द र स्वतन्त्रता बीचमा एउटा यात्रा छ जो भयमय भएर हिँड्छ । अथवा जन्मेपछि मृत्यु हुन्छ नै जन्म र मृत्यु बीचमा एउटा यात्रा हुन्छ ।<br />सन्दर्भः पुच्छरमा आगो लागेको हवाइजहाजको यात्री, बिछौनामा मृत्युसँग खेलिरहेको वृद्ध, संक्रामक रोगीको मृत्यु करिबकरिब अपरिहार्य छ । मृत्युको ज्ञातले उसलाई झन् आतङ्कति, भयभीत बनाउँछ । आतङ्क, भयसँग मृत्युको कुनै करुणा छैन । आतङ्कीत र भयभीत भएर रोग बढाउनु किमार्थ कसैलाई फाइदाजक छैन । उसले जतिसक्दो आतङ्क, भय कम गर्दै अगाडि बढ्नु पर्छ । हो भयवाद विचार यही नै आएर उभिदिएको छ । जब नजिकबाट हिँडिरहेको भय हामी समाएर हेर्न सक्ने स्थितिमा हुन्छौं, यसले जीवन, मृत्यु, दुःख सबैलाई सहज बनाउँछ । निश्चित मरणको घडीमा अत्यास गरेर पीडा कम हुँदैन बरु वृद्धि हुन्छ । कसरी भय कम हुन्छ यही नै यसको आग्रह हो । जीवन प्रकाश हो भने भय अन्धकार । अँध्यारो हटाउन जीवन बल्न सक्नुपर्छ । व्यक्ति, समाज, देश सबैले ढुङगाको चेपबाट निस्केको बिरुवाजस्तो प्रकट चाहान्छन् । यी सबैलाई गाह्रोले थिचिराखेको हुन्छ याने कि माथि भनिएझैँ र्सप डोरीले । आदिमकालदेखि नै भएको सभ्यताको विकास यसैको सुन्दर उपज हो । यस्तो गाह्राहरूबाट निस्किन नखोजेको भए चिकित्सा शास्त्र, भौतिक शास्त्र, विज्ञान इत्यादिमा यस्तो उन्नति नै हुने थिएन । प्रत्येक उन्नति र विकासको पछाडि प्रत्यक्ष, अप्रत्यक्ष भयको ठूलो भूमिका हुन्छ । जीवनमा भय निरपेक्ष छ, जीवनको सापेक्षमा जगत छ । होइन भने जगत केवल मिथ्या मात्र हुन्छ ।<br />चेतना भनेको के हो - प्रश्न बन्छ । चेतना भनेको सामान्य अर्थमा कुनै पनि वस्तुको बारेमा, विषयको बारेमा ज्ञान दिने कुरा वा जानकारी गराउने कुरा हो । यस अर्न्तर्गत ज्ञान, विचार, संवेदना, ग्रहणता, ध्यान, उत्तेजना, कल्पना जस्ता कुरा पर्दछन् । यो कति किसिमको हुन्छ । कसरी यी कुराको संगठन हुन्छ र कसरी यिनीहरूको कार्य सञ्चालन हुन्छ । कता हुन्छ - प्रश्नै प्रश्न छ । यो पनि खोजको विषय छ । चेतना एउटा मात्र हुन्छ भन्ने तर्क छ एकातिर । तर कुनै वस्तु वा समस्या देखापरेपछि एउटै मात्र चेतना जागृत हुँदैन । त्यहाँ एकै पटक धेरै चेतना जागृत हुन्छ । त्यसैले त छैठौ इन्द्रियको कुरा गर्र्छौ । पाँच इन्द्रियका पाँच चेतना मात्र नभएर बहुचेतना हुन्छ । बहुसंख्यक चेतना हुन्छ को उदाहरण अमिबालाई लिन सकिन्छ । यो एक कोषिय जीव हो । एक कोषिय जीवको पनि चेतना हुन्छ । आफू बच्ने र शत्रुसँग बच्ने यसको चेतना हुन्छ । बहुकोषिय जीवमा प्रत्येक कोषसित एउटा एउटा चेतना हुन्छ । ती चेतनाले उसलाई निर्देशित गरिरहेको हुन्छ । त्यही चेतनाको कारणले ऊ अरू जीवणुहरूसित युद्ध गर्दछ । मान्छेमा भएको कोषले बाहिरबाट प्रवेश हुने जीवाणुहरूसित युद्ध गर्दछ । बाहिरको जीवाणुको जित भयो भने मान्छेलाई रोग लाग्दछ । जसको शरीरको प्रतिरोधक क्षमता वा शरीरका कोषहरू बलवान छन् उसलाई सानोतिनो रोग लाग्दैन । प्रतिरोधक क्षमताका कोषहरूलाई मान्छेको मुख्य चेतनाले निर्देशित गर्दैन । उसका आफ्नै चेतनाले निर्देशित गरिरहेको हुन्छ । त्यसैले मान्छेले कुनै वस्तु देख्दा, कुनै घटना हुँदा बहुसंख्यक चेतना हाबी भएको हुन्छ । शरीरको कुनै भागमा चोटपटक लाग्दा दुख्ने महसुस मुख्य चेतनामा प्रत्यक्ष पुग्दैन, कोषहरूको चेतनाको श्रृंखलाले त्यहाँ पुर्‍याउँछ र हामीलाई महसुस हुन्छ । त्यसैले मान्छेमा वा प्राणीमा बहुसंख्यक चेतना हुन्छ ।<br />हामी अँध्यारोबाट एकैचोटी उज्यालोमा निस्किदा केही देख्दैनौ । आँखाको नानी उज्यालो र अँध्यारोमा आफै सानो र ठूलो हुन्छ । अँध्यारोमा नानी ठूलो हुन्छ र उज्यालोमा सानो । यसलाई हाम्रो मुख्य चेतनाले निर्देशन गरेको हुँदैन । हामी झट्ट उज्यालोमा नदेख्नु भनेको त्यो आँखाको नानीले प्रकाश अनुसार आकार मिलाउन समय लागेर हो । आकार मिलाइ सकेपछि देख्न थालिन्छ । यी चेतनाहरूको क्षमता, सहनशीलता अनुसार भय फरक फरक हुन्छ । प्रत्येक मान्छेका सबै कोषहरू र ती कोषहरूको चेतना, क्षमता, सहनशीलता फरक फरक हुन्छ ।<br />इन्द्रियहरू माध्यम हुन् । यही इन्द्रियको माध्यमबाट चेतनाले यात्रा गर्दछ र कुनै समस्यामा गएर ठोकिएपछि ज्ञान हुन्छ र भय । यी चेतना सजिलै चिन्न गाह्रो हुन्छ । चेतनाजस्तै यसको समस्यासँग विस्फोटन र भय पनि सजिलै चिन्न गाह्रो छ । तर सुक्ष्म ढंगबाट अध्ययन गर्दै जाँदा बुझन सकिन्छ । कुनै सुतिरहेको मान्छे, विहोस भएको मान्छे, पागल मान्छेको प्रमुख चेतना अवचेतनाको अवस्थामा पनि अरु चेतना सक्रिय भएको हुन्छ । संक्रमक रोगले भयभीत भएको मान्छेलाई संक्रमक रोगको प्रत्यक्ष भय र अप्रत्यक्ष भय दुवै हुन्छ । अप्रत्यक्ष भन्नाले त्यो भयले उत्पन्न गर्ने अन्य भयहरू । डाक्टरले उपचार हुँदैन भनी घोषणा गरेको रोगीलाई कुन विचारले उपचार गर्न सक्छ - र अहिलेसम्म त्यस्तो रोगीलाई कुन दर्शनले उपचार गरेको छ । यस्तो भयको रोग प्रत्येक मान्छेमा हुन्छ । भय एउटा रोग हो । त्यो रोगको निदानको लागि भयवाद उपयुक्त विचार हो । ती रोगबाट मान्छेलाई उपचार गर्दा बन्ने व्यक्ति, समाज, देश र विश्वको रूप नै यसको परिकल्पना हो । जब उसलाई कुनै समस्याको बारेमा ज्ञान हुन्छ अनि उसलाई भय हुन थाल्दछ । भयले गर्दा उसको आनाबानी, स्वभाव, खानपिन, व्यवहार परिवर्तन हुन्छ । ऊमा भएको परिवर्तनले उसको परिवार, समाजमा पनि असर पार्दछ । उसको व्यवहारमा पनि प्रभाव पार्दछ ।<br />मार्क्सवाद, अस्तित्ववादहरूले तीन महिना मात्र आयु भएको कुनै बिरामीलाई कसरी व्याख्या गर्‍यो - यस्तो बिरामी प्रत्येक मान्छेमा हुन्छ, भयको बिरामीलाई अहिले सम्मका दर्शन, कला, साहित्यले कसरी उपचार गर्‍यो । उपचार गर्नलाई समस्या थाहा पाउनुपर्छ । भयको रोग नै पत्ता नलागेपछि उपचार गर्ने कुनै भएन । त्यसकारण प्रत्येक प्राणी र मान्छेमा लाग्ने विभिन्न प्रकारको भयको रोग पत्ता लगाउनु पर्छ । ती रोगको कारणले गर्दा नै हामी युद्ध, हिँसा, हत्या गर्दछौं । त्यही रोगले लखेटर हामी देशविदेश लाग्दछौ, जाति खोज्दछौ । अब यसको उपचार गरिनुपर्छ । भयको रोग पत्ता लागेपछि युद्ध, हत्या, हिंसा, अन्याय, अत्याचार जस्ता धेरै कुराहरूमा कमि आउँदछ । अहिले भैरहेको युद्ध, हत्या, हिंसा, अराजकता, हातहतियारको आविष्कार सबैको कारण भय हो । म र मेरोको भय कम हुनासाथ हत्या, हिंसा, युद्ध कम हुन जान्छ ।<br />भय सम्बन्धी व्याख्या, विश्लेषण, प्रयोग, अनुसन्धान, खोज नै भयवाद हो । भयवादमा भय, भयको अवस्था, भयको प्रकार, प्रकट आदिइत्यादि अनुसन्धान, विश्लेषण, प्रयोग गर्दै जीवनमा आइपर्ने सबै प्रकारको अवस्था खास गरी रोग, हत्या, आतङ्क, जीवन, मृत्यु, चिन्ता, समस्या, पीर, दुःखकष्ट, शंका, भ्रम इत्यादिमा सहजताको मार्गको अवलम्बन गरिन्छ । यही नै भयवाद हो । यो आदिम कालदेखि निरन्तर आइरहेको छ । तर भयवाद वादको रूपमा हेर्न आइरहेको छ । जीवनमा भयबोध मात्र गरेर प्रयाप्त हुँदैन । जीवनलाई कुनै एक छेउबाट मात्र भयले छुने हो भने बोध गर्न सकिन्छ । यहाँ त जीवनको चारैतिर भयले ढाकिदिएको छ । भयमण्डलभित्र बख्तरबन्द छ हाम्रो जीवन । यस्तो मुख्य विषयलाई वाद नै भनेर महत्व दिनु पर्दछ । त्यसैले हामी भयवादमा छौ अहिले ।<br />यो विचारको प्रयोग घरायसी झगडादेखि विश्व युद्धसम्म हुन सक्छ । भ्रुममा भएको बच्चादेखि वृद्ध, रोगी मान्छेसम्म हुन सक्छ । भाषालिपि, धर्मसँस्कारदेखि जातिको विकाससम्म हुन सक्छ । वैज्ञानिक आविष्कारदेखि औषधिको आविष्कारसम्म हुन सक्छ । गीतसंगीतदेखि कलासम्म हुन सक्छ । मान्छेको आनीबानी, आदतदेखि रुढिवादी, अन्धविस्वाससम्म हुन सक्छ । मनोरञ्जन, प्रेम, आमोदप्रमोदमा हुन सक्छ । किनभने मान्छेका प्रत्येक क्रियाकलाप भयबाट चलायमान, नियन्त्रण हुने गर्दछ । जो नकारात्मक र सकारात्मक दुवै हुन सक्छ । भयवाद ती सबैलाई चिरफार गर्दै मान्छे, समाजलाई सकारात्मकतिर लैजाने प्रयास गर्दछ ।<br />चित्र नं. १ मा देखाइएको जीवन र जगतलाई नै थुप्रै थुप्रै बाहृय र आन्तरिक चक्रपथहरूले बेरिराखेको हुन्छ । चक्रपथको सन्जाल छ । शरीरभित्र आफ्नै सन्जाल छ शरीर बाहिर आफ्नै सन्जाल छ । यी सन्जालहरूले निरन्तर ब्राउनले अनुसन्धान गरेको सिध्दान्तजस्तो खास गरी जीवनलाई चारैतिरबाट माध्यमको रूपमा रहेको प्रभावकारी तत्वहरूले हानिराखेका हुन्छन् । </div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4046429329966522701-5827018986173620559?l=fearism2.blogspot.com' alt='' /></div>fearismhttp://www.blogger.com/profile/03999803993775074898noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4046429329966522701.post-31025748432953546062008-05-19T07:28:00.000-07:002008-06-01T01:46:13.943-07:00<div align="justify">भय भन्नाले डर भन्ने बुझिन्छ । भय अनेकौ प्रकारको हुन्छ । मान्छेको चेतना, सहनशीलता अनुसार भय तलमाथि हुन्छ । कुनै एउटै विषयमा कसैलाई बढी र कसैलाई कम भय हुने गर्दछ । जीवन र मृत्युको बारेमा पनि कसैलाई बढी र कसैलाई कम भय हुने गर्दछ । यसलाई हानीनोक्सानीको पर्यायवाची पनि मान्न सकिन्छ । मान्छे अज्ञात भयको सदा शिकार भैरहन्छ र ऊ यस भयबाट निस्किने उपायहरू खोजिरहन्छ । हानीनोक्सानी हुने संभावना र घटनाको बीचको समयमा व्यतित भैरहने परिस्थिति नै भय हो । घटना घटिसकेपछि एउटा भय र्टछ र अर्को भयको सिलसिला शुरु हुन्छ । भय श्रृङखला बद्ध हुन्छ । जन्म हुने बित्तिकै मृत्युको संभावना हुन्छ र मृत्युसँगै समाप्त हुन्छ । त्यसैले भयको आयु भनेको जन्म र मृत्यु बीचको दूरी हो । पृथ्वीको गुरुत्वाकर्षाले वस्तुहरूलाई आफूतिर खिचे जस्तै भयको शक्तिले जीवनका सबै पक्षलाई खिचेको हुन्छ । भयको रूप र आयु जान्दाजान्दै मान्छेले सधैं भय पालेर, हुर्काउँदै हिँडिरहन्छ । तर मान्छेलाई थाहा हुँदैन वा प्रत्यक्ष रूपमा मान्छे भयसित परिचित हुन चाहान्दैन । उसका गतिविधि, व्यवहार भयमा लुकाएर हिँडिरहेको हुन्छ । उदाहरणको लागि बिहानदेखि साँझसम्म काम, व्यवशाय, सामाजिक, राजनैतिक लगायतका जति पनि क्रियाकलाप हुन्छ । त्यसको प्रत्यक्ष कसैले स्वीकार नगरेपनि अप्रत्यक्ष भूमिका भयको हुन्छ नै । भय जीवनमा प्रत्येक पल आइरहन्छ । यसलाई प्रष्टसँग देखिन्दैन, तर यो जहीँतहीँ हुन्छ र यसैबाट निर्देशित भएर चेतनशील प्राणी सञ्चालन भैराखेको हुन्छ । वनस्पति र जीवजन्तु पनि यसबाट अलग छैनन् । एक कोषिय जीव पनि यसबाट अलग छैनन् । गुलाबको फूलमा उम्रेको काँडाले फूललाई बाहिरी आक्रमणबाट बचाउँछ, छेपारोले आप\mनो नजिक कुनै खतरा हिँडेको देख्यो भने ठाउँ अनुसार रंग बदलेर आफूलाई लुकाउँछ । भ्यागुताले आफूलाई कसैले आक्रमण गर्ने थाहा पायो भने शरीरभरि एक प्रकारको विष छरेर आफूलाई सुरक्षित राख्ने प्रयास गर्छ । पशुपन्छीहरू कसैले आक्रमण गर्छ कि भनेर सधैं चनाखो भैरहन्छन् । प्रकृतिले दिएको सुरक्षित कवज हो यो । चेतनशील प्राणीहरूमा चेतना र ज्ञानको मात्रा अनुसार भय निर्भर गर्दछ ।<br />मानवीय जीवन प्रत्येक पाइलाहरूमा भयबाट ग्रसित भएको हुन्छ । आय आर्जन गर्नु, सामाजिक हुनु, सन्तान उत्पादन गर्नु, राष्ट्रियता, जातियताको कुरा गर्नु । सबै अप्रत्यक्ष रूपमा भयका निर्देशन हुन् । हामी जीवनभरि काम गरिरहन्छौं , आय आर्जन गछौर्ं र जीवनको आनन्द समर्पित गरिदिन्छौ अनि यन्त्र मानवमा परिणत हुन्छौं । किनभने हामीलाई काम गरिएन भने खान पाइन्दैन, लाउन पाइन्दैन, सबैले छिः छिः दूर दूर गर्छन्, सन्तानले दुःख पाउँछ वा भविष्यमा दुःख पाइन्छ भन्ने भय लाग्दछ । यी सोचहरूले नलखेट्ने हो भने हामी भयरहित हुन्छौ र स्वादिलो हुन्छ जीवन । जीवनका सबै स्वादहरू भयले तीतो बनाइदिएको छ । हामी धर्म गर्र्छौ, सुख पाउन भनेर तर सुख हुँदैन त्यहाँ, त्यहाँ त भयबाट मुक्त हुने प्रयास भएको हुन्छ । हामी त्यो साँच्चैलाई देख्दैनौं । जीवनका सानोभन्दा सानो कुरासँग भय गाँसिएको हुन्छ । भयबाट अलिकति निस्केर जीवनले कोल्टे फेर्ने बित्तिकै जीवनमा नयाँ प्रकट देखिन थाल्छ । मान्छेले भयलाई न्युनतम स्तरमा झार्न सके खोरबाट छोडेको पन्छी जस्तै स्वतन्त्र भएर माथिमाथिसम्म कावा खाँदै उडने छ । उमेर ढल्किन्दै जाँदा वा बिरामी भएर मृत्युलाई ढुक्दा पनि मुटु धडकिरहने छैन । सिद्धान्त, दर्शन, धर्मको अवतरण छ जीवनमा । जीवनलाई पृथक राखेर सिद्धान्त, दर्शन र धर्म हुँदै सक्दैन । जीवन र मृत्यु बीचको भाग, गुण, जोड, घटाउ नै सिद्धान्त, दर्शन, धर्म हो । यस हिसाब भित्र भयको हिसाब राखिएन भने जीवनको हिसाब मिलान हुँदैन । कुनै घटना, समस्या, भूल, रोग थाहा पाइएन, शंका, भ्रम भएन भने मान्छेलाई भय हुँदैन । हामी जन्मिन्छौ, हुर्किन्छौ, याने हामीलाई जीवन थाहा हुन्छ र मृत्यु थाहा हुन्छ । यो सँगै भय हुन थाल्छ र त्यस भयबाट बच्ने उपायहरू खोज्न थाल्छौं । उदाहरणको लागि कुनै मान्छेले काममा, जीवनमा, गल्ती गर्‍यो तर गल्ती गर्ने मान्छेलाई थाहा भएन भने उसलाई कुनै भय पैदा हुँदैन । तर जब उसलाई कसैले थाहा दिन्छ उसले गल्ती गरेको । त्यसपछि उसलाई भय पैदा हुन थाल्छन् । कसैले गाली गर्ने हुन कि, सजाय दिने हुन कि पुलिसले समाएर थुन्ने हुन कि जस्ता अनेकौ भय ऊभित्र खेल्न थाल्छ र त्यसबाट मुक्ति पाउन अनेकौ उपायहरूको विकास गर्छ । घटना घटेको थाहा पाउनु र सजाय नभइन्जेल उसको मस्तिष्कमा खेलिरहने त्यस सम्बन्धी कुराहरू भय हुन् । त्यस्तै कुनै मान्छेलाई पहिलादेखि नै संक्रमक रोग लागेको छ । तर उसलाई थाहा भएको छैन भने ऊ निरोगी जस्तै हिँडडुल गर्छ, खान्छ, पिउँछ । कुनै डाक्टरले उसलाई रोगको बारेमा बताएपछि उसमा अनेकौ भयहरू पैदा हुन थाल्छन् । त्यसैले थाहा नभएको अवस्था नै एक किसिमको भयवादको अवस्था हो । घटना, समस्या, भूल, जीवन, मृत्यु, आफन्त, रोग, भोक, सम्पत्ति, इज्जत, अनुशासन, कानुन, नियम सबै थाहा नभएको अवस्थामा मान्छेलाई भय हुँदैन ।<br />भयको रूप सधै एकै नासको हुँदैन । कुनै बेला वर्षा, आँधीहुरी, चट्टान, घाम, जनावर भय हुन्थ्यो भने सभ्यताको विकाससँगै नयाँ समस्याहरू देखापर्दै गए । ती समस्याहरू जब मान्छेलाई थाहा हुँदै गयो, तब नयाँ भय हुन थाल्यो । हिजो एडस, र्सार्स, बर्ड फ्लु, आणविक हतियारको भय थिएन । मान्छेले ती वस्तुहरूको आविष्कार गरे र थाहा पाए । तब उनीहरूलाई त्यसको झन् भयानक भय हुन थाल्यो । आणविक हतियारको आविष्कारसँगै विज्ञापन भयो र यसको शक्ति सम्झेर मान्छे डराउन थाले ।<br />समस्या, दुःख, कष्ट, शंका, रोग, मृत्यु सबै भयका स्रोतहरू छन् । ती सबैलाई सुक्ष्म ढंगबाट अध्ययन गर्दै जाँदा त्यहाँ सुरुङ बन्दै जान्छ । त्यहाँ मात्र होइन कुनै वस्तु, शब्दको उत्खनन गर्दै जाँदा त्यहाँ ठूलाठूला सुरुङ भेटिन्छन् । सुरुङमा हामी जतिजति भित्र पस्दै जान्छौ, उतिउति खजाना भेट्दै जान्छौ । त्यसलाई सूक्ष्म सुक्ष्म खण्डमा खण्डित गर्दै अध्ययन, अनुसन्धान गर्दा त्यहाँ कतिमा अधिक भय र कतिमा न्युन भय भेटिन्छ । धेरैथोरै भय सबैमा हुन्छ । यो भय माथि भनिएझैँ चेतना, ज्ञान र सहनशीलताको मात्रामा निर्भर गर्दछ । कसैले एउटै भयलाई बढी बुझिदिन्छ र कसैले थोरै । कसैले कम भय महसुस गरिरहेको विषयमा अरुलाई त्यसरी नै बुझिदिन उचित हुँदैन । फेरि कसैलाई बढी भय लागेको विषयमा अरुलाई नहुनु पनि सक्छ । भयका स्रोतहरूमा हामी कति भित्र पसेका छौ र कति सम्म पस्नु पर्ने हो भन्ने अन्तिम मापदण्ड छैन । यसमा पनि चेतना, ज्ञानमा निर्भर गर्दछ । यी सुरुङहरू यति विशाल छन् कि यसको अन्तिम गहिराइ भेट्न सकिन्न ।<br />मान्छेले मान्छेलाई चेतावनी दिएर, तसर्थ मान्छेको मस्तिष्कमा एक किसिमको भय पैदा गरिदिएको हामीले देखिरहेका छौँ । पैसाको लेनदेन, शत्रुता कसैलाई सताउने उद्देश्यले यस्तो कार्य गर्ने गरिन्छ । ऋण खाएको मान्छे वा कुनै किसिमको सामाजिक, कानुनी गल्ति गर्ने मान्छे जहिलेपनि एक किसिमको भयबाट लखेटिएको हुन्छ । कुनै मान्छे देख्दा पनि ऊ आफूलाई समाउन आएको ठान्न थाल्छ । घरमा कसैले ढोका ढकढकायो, फोनको घण्टी बज्यो, बाटोमा कसैले कोट्याएर बोलायो भनेपनि तर्सिन्छ । किनभने यसमा उसलाई एक किसिमको मानसिक भय लागिरहेको हुन्छ । यस्ता किसिमले मानसिक यातना दिइएका मान्छेहरू मानसिक असन्तुलनको कारण वा भयको कारण पागल हुने, पक्षघात हुने र मर्ने हुन सक्दछ । मान्छेको मानसिकतामा आक्रमण गरेपछि त्यसको असर शरीरको कुनै भागमा पनि पर्दछ । यस्तो किसिमको भय मान्छेलाई लामो समयको लागि पनि हुन सक्दछ । छोटो समयको लागि पनि हुन सक्दछ । यस्तो प्रकारको भयले सम्बन्धित मान्छेलाई मात्र खेदो गर्दैन । उसको परिवारलाई पनि खेदो गर्दछ । भयको शिकार भएको मान्छेको क्षमता अनुसार भय उतारचढाव हुन सक्दछ । यस्तो भयले पीडित भएका मान्छेहरू हाम्रो समाजमा थुप्रै छन् । ती मान्छेहरूले भयले लखेटेको वा खेलाएको भनेर बोध गरेको हुँदैनन् । उनीहरू भागिरहेका हुन्छन् । ती मान्छेहरूले भयवादलाई बुझेमा केही राहत हुन सक्दछ ।<br />मान्छेहरू चोर, डाँका, हत्यारा, लुटेरासँग डराइरहेका हुन्छन् भने चोर, डाँका, हत्यारा, लुटेरा, अपराधी मान्छेहरूसित डराइरहेका हुन्छन् । हाम्रो समाजमा खुलेर अपराध गर्ने र लुकेर अपराध गर्ने मान्छेहरू प्रशस्तै छन् । यसले समाजमा भय पैदा गरिरहेको हुन्छ । अपराध, भूतप्रेत, रुढिवादी, अन्धविस्वास, शंका, रोग, समस्या, भ्रम, युद्ध आदिइत्यादि हेर्दै, खोज्दै जाने हो भने समाजमा भयमय मात्र देखिन्छ । भयको यो ठूलो मण्डलले मान्छे, समाज, देश र विश्वलाई गाँजेको छ ।<br />अन्जानमा गरिएको कतिपय क्रियाकलाप भयमा नआउन सक्छ । तर जानेर, बुझेर गरिने क्रियाकलाप सबै भयमा पर्दछ । उदाहरणको लागि अन्जानमा मान्छेको हत्या भयो, हत्या हुन अगाडिको क्रिया भयमा पर्दैन तर हत्याभएपछिको क्रिया भयमा पर्दछ । यस्ता धेरै क्रियाकलाप हुन्छन् । जो अन्जानमा वा चेतना शून्यको अवस्थामा गरिन्छ । अन्जानमा गरिएका यस्ता भूल माफी हुँदै आएका छन् । अन्जानमा कसैको हातबाट हत्या हुन गएको छ भनेपनि माफी हुनुपर्दछ । तर अन्जानमा भएको भन्ने पूर्ण पुष्टि हुन आवश्यक छ । शंका हुनु, भ्रम हुनु, झुक्किनु फरक फरक कुरा हुन् । यी सबै एउटा एउटा वाद हुन सक्दछ । यिनीहरूसँग पनि जीवन छ मात्र फरक यति हो यिनीहरू भय परास्त छन् । </div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4046429329966522701-3102574843295354606?l=fearism2.blogspot.com' alt='' /></div>fearismhttp://www.blogger.com/profile/03999803993775074898noreply@blogger.com0